\nihsan derman, foto\u011fraf ve ger\u00e7eklik, Med-Campus Project #A126 Yay\u0131nlar\u0131
\nAnkara, 1993.
\n(doktora tezi, 1987)\n<\/p>\n
\n\u0130\u00e7indekiler\n<\/p>\n
\nI. \u00d6ns\u00f6z\n<\/p>\n
\nII. Giri\u015f\n<\/p>\n
\nIII. Ger\u00e7eklik\n<\/p>\n
\n
\nIV. Foto\u011fraf\n<\/p>\n
\n
\nV. \u00a0Sonu\u00e7\n<\/p>\n
\nVI. Terimler S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc\n<\/p>\n
\nVII. Kaynak\u00e7a\n<\/p>\n
\n\u00d6ns\u00f6z<\/b>
\nAyl\u0131k bir sanat dergisinin takvimine g\u00f6z at\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda foto\u011fraf sergilerine ili\u015fkin haberlerin di\u011fer sanatsal etkinlikler aras\u0131nda \u00f6nemli bir yeri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunun yan\u0131s\u0131ra, reklamc\u0131l\u0131k sekt\u00f6r\u00fcnde foto\u011fraf vazge\u00e7ilmez ortamlardan biridir.\n<\/p>\n
\nNe var ki, ayn\u0131 hareketlili\u011fi foto\u011frafa ili\u015fkin ele\u015ftirel ve kuramsal \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6remiyoruz. Bir iki \u00e7eviri d\u0131\u015f\u0131nda \u00fclkemizde foto\u011fraf daha \u00e7ok dergilerde parlay\u0131p s\u00f6nen tart\u0131\u015fmalarda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclegelmi\u015ftir. Foto\u011fraf\u0131n entellekt\u00fcel ve akademik bir ilginin konusu olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00fcr\u00fcnlerin doyurucu oldu\u011fu ne yaz\u0131k ki ku\u015fkuludur. T\u00fcrk\u00e7e literat\u00fcrde g\u00fcndemin en \u00f6nemli sorunlar\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan “ger\u00e7eklik”, “ger\u00e7ek\u00e7ilik” gibi, sanat\u0131n di\u011fer alanlar\u0131yla da ilintili kavramlar\u0131n her tart\u0131\u015fmada orjinal anlamlar\u0131ndan kayd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve yeni ba\u015ftan tan\u0131mlanma zorunlu\u011fu do\u011furdu\u011fu g\u00f6zlenmektedir. Ele ge\u00e7en deneme ve makaleler incelendi\u011finde, kuramsal dayanaklar\u0131n yetersizli\u011fi, belirgin bir y\u00f6ntemin olmay\u0131\u015f\u0131 ve kopukluklar, ayr\u0131ca dikkati \u00e7ekmektedir.\n<\/p>\n
\n\u00d6ncelikle, \u00fclkemizde fotograf i\u00e7in kuramsal bir zeminin olu\u015ftu\u011fu da s\u00f6ylenemez. Foto\u011fraf \u00fczerine konu\u015fmak, tart\u0131\u015fmak hatta uzla\u015famamak bile belli ortak hareket noktalar\u0131 gerektirmektedir. Bunu ba\u015farabilmek i\u00e7in kuramsal-ele\u015ftirel bir dilin geli\u015ftirilmesi zorunludur; foto\u011fraf\u0131 hangi kavramlarla, nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz gerekiyor? Hangi zihinsel donan\u0131mlara ihtiyac\u0131m\u0131z var? Hangi yollardan, hangi s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde ilerleyebiliriz?\n<\/p>\n
\nBu bak\u0131mdan bu \u00e7al\u0131\u015fma, hem kavramlar\u0131n yerli yerine oturtulmas\u0131, hem de akademik ve entellekt\u00fcel \u00e7evrelerden gereken ilgiyi hen\u00fcz g\u00f6rmemi\u015f olan foto\u011fraf i\u00e7in sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir tart\u0131\u015fma ve d\u00fc\u015f\u00fcnme ortam\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda, al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc bir giri\u015fim olmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.\n<\/p>\n
\nGiri\u015f<\/b>
\n1980-1985 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda fotograf, bir\u00e7ok bilimadam\u0131 ve foto\u011fraf ele\u015ftirmeninin inceleme konusunu olu\u015fturdu. Foto\u011fraf\u0131n incelenmesi s\u00f6zkonusu oldu\u011funda kar\u015f\u0131m\u0131za bu incelemeye konu olabilecek en az \u00fc\u00e7 t\u00fcr ili\u015fki \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBunlardan ilki;<\/p>\n
\nBu ara\u015ft\u0131rman\u0131n konusu olan ili\u015fki, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ve ona konu olan nesne aras\u0131ndaki ili\u015fkidir.\n<\/p>\n
\nB\u00f6yle bir ili\u015fkiden s\u00f6zedildi\u011finde, ger\u00e7eklik, alg\u0131, estetik kuramlar\u0131, sanat felsefesi, yenidensunum (representation) gibi olgular suy\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBu alandaki tart\u0131\u015fmalar foto\u011fraf\u0131n, nesne ve olaylar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerini aktarma, e\u015fdeyi\u015fle, yenidensunum yetene\u011fi konusunda edinilmi\u015f \u00f6nyarg\u0131lardan kaynaklanmaktad\u0131r. Ancak, bu yeterlilik sorguland\u0131\u011f\u0131nda, birbirleriyle ili\u015fkili iki durum daha ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r;\n<\/p>\n
\nBu iki olgu s\u00f6zkonusu ili\u015fkilerin incelenmesinde ba\u011f\u0131ml\u0131 birer de\u011fi\u015fken olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n ger\u00e7eklikle olan ili\u015fkisine ge\u00e7ilmeden \u00f6nce, onun estetik a\u00e7\u0131dan ge\u00e7irdi\u011fi evrime ve sanat olarak kabul edilme s\u00fcrecine G\u0130R\u0130\u015e b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00e7ok ana hatlar\u0131yla de\u011finilmi\u015ftir.<\/p>\n
\n\u0130nsan + Makina = Sanat?<\/b>
\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde, esteti\u011fi olmayan bir sanat dal\u0131 olarak kabul edilen foto\u011fraf konusunda ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana katedilen 150 y\u0131ll\u0131k s\u00fcre i\u00e7inde s\u00f6ylenip yaz\u0131lanlar \u00e7o\u011funlukla alan\u0131n teknik boyutlar\u0131 ile ilgilidir. Bunun nedeni de, foto\u011fraf\u0131n hala o fiziko-kimyasal niteli\u011finden kaynaklanan mistisizmini korumas\u0131d\u0131r. Foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimselere sorulan sorular genellikle, “bunu nas\u0131l becerdin?” t\u00fcr\u00fcndendir. Bu yakla\u015f\u0131m, e\u011fer bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn nas\u0131l olu\u015fturuldu\u011funu anlarsak, onun ne oldu\u011funu da anlayabilece\u011fimiz gibi son derece yanl\u0131\u015f bir varsay\u0131ma dayanmaktad\u0131r. B\u00fcy\u00fc konusundaki merak\u0131m\u0131z da ayn\u0131 paralelli\u011fi ta\u015f\u0131r. \u015e\u00f6yle ki, bir fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ne anlama geldi\u011fi ve onun olas\u0131 yorumlar\u0131ndan \u00e7ok, o g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ne t\u00fcr teknik a\u015famalarla olu\u015fturuldu\u011fu ilgimizi \u00e7ekmektedir.\n<\/p>\n
\nFotograf, bilim ile olan ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz ba\u011flar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc uzunca bir s\u00fcre sanat dal\u0131 olarak kabul edilmemi\u015fti. Dolay\u0131s\u0131yla, bu s\u00fcre\u00e7 sonunda elde edilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin esteti\u011fi konusunda da yeterince ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf asl\u0131nda, en basit anlamda karanl\u0131k bir kutu (foto\u011fraf makinas\u0131) yard\u0131m\u0131yla, \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 malzemenin (film) \u00fczerine g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin kaydedildi\u011fi mekanik bir s\u00fcreci kapsar. Film dedi\u011fimiz, bu duyarl\u0131 malzeme \u00fczerine kaydedilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler daha sonra birtak\u0131m kimyasal ve fiziksel i\u015flemlerden ge\u00e7irilerek kal\u0131c\u0131 hale getirilir. Bu t\u00fcrden mekanik bir s\u00fcrecin, sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131 sonu\u00e7layabilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 gibi yarat\u0131c\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde, sanat\u00e7\u0131n\u0131n egosunun a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak de\u011ferlendirildi\u011fi Romantik d\u00f6nemin estetik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ile a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00e7eli\u015fir durumdayd\u0131. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re foto\u011fraf, \u201cya\u015fayan, duyan ve hisseden sanat\u00e7\u0131”n\u0131n izlerinden yoksun bir ortamd\u0131. Ayn\u0131 do\u011frultuda, foto\u011fraf, k\u00f6keninin bilimsel temellere ve ger\u00e7ek nesnelere dayanmas\u0131 nedeniyle, Baudelaire taraf\u0131ndan sanat olarak kabul edilmeyi\u015finin yan\u0131s\u0131ra anti-sanat olarak da de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Yine Romantikler, foto\u011fraf\u0131n mekanik s\u00fcreci i\u00e7inde bilincin yer almad\u0131\u011f\u0131 san\u0131s\u0131na dayanarak, s\u00f6zkonusu ortam\u0131 ruhsuz ve ki\u015filiksiz (sanat\u00e7\u0131n\u0131n egosundan yoksun) olarak niteliyorlard\u0131.\n<\/p>\n
\nB\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n yan\u0131nda, foto\u011fraf, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn ger\u00e7eklikle olan s\u0131k\u0131 ba\u011flar\u0131 nedeniyle, Nat\u00fcralist ak\u0131m\u0131n i\u00e7inde yer alan resim sanat\u0131na ili\u015fkin yap\u0131tlar\u0131n da, “ger\u00e7ekli\u011fe yak\u0131nl\u0131k” konusunda de\u011ferlendirilebilecelderi \u00f6nemli bir k\u0131stas olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Asl\u0131nda bu g\u00fcvenirlilik, s\u00f6zkonusu ortam\u0131n anlat\u0131m dilinin yeterince tan\u0131nmam\u0131\u015f olmas\u0131ndan do\u011fuyordu. Fakat \u00e7ok ge\u00e7meden sonu\u00e7lar\u0131n istikrarl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlendi. Nedeni ise, de\u011fi\u015fik tekniklerin farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler sonu\u00e7 veriyor olmas\u0131yd\u0131. \u00d6rne\u011fin; ayn\u0131 konunun Daguerreotype\u2019a ve Calotype\u2019a \u00e7ekilmi\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri birbirlerinden, Meissoner ve Monet\u2019nin resimleri kadar farkl\u0131yd\u0131. Ayr\u0131ca, o d\u00f6nemde kullan\u0131lan siyah-beyaz duyarl\u0131 malzemenin ton da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 (renkli ger\u00e7ekli\u011fin, siyah-beyaz foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde gri rengin farkl\u0131 tonlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi) a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar g\u00f6steriyordu. Bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k daha sonralar\u0131, Nadar\u2019\u0131n yapay \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 kullanarak \u00e7ekti\u011fi Paris katakomblar\u0131n\u0131n foto\u011fraflar\u0131nda, daha da belirgin olarak g\u00f6zlenebilir hale geldi. Kullan\u0131lan duyarl\u0131 malzemenin pozlama tolerans\u0131n\u0131n da \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 olu\u015fu, ger\u00e7ekli\u011fin saptanmas\u0131 konusunda foto\u011frafa duyulan g\u00fcveni sarst\u0131. \u00d6rne\u011fin; 1850\u2019lerde bulutlu manzara foto\u011fraflar\u0131 \u00e7ekilemiyordu. Nedeni ise, g\u00f6ky\u00fcz\u00fc ve yerin duyarl\u0131 malzemenin kapsayamayaca\u011f\u0131 kadar farkl\u0131 pozlama de\u011ferleri gerektirmesiydi. Bu y\u00fczden, ya iki ayr\u0131 foto\u011fraf \u00e7ekilerek montaj yap\u0131l\u0131yordu veya bulutlar sonradan foto\u011fraf \u00fczerine boyan\u0131yordu. Daha sonralar\u0131, bu t\u00fcr foto\u011fraflar g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n yere yak\u0131n oldu\u011fu zamanlar \u00e7ekilmeye ba\u015fland\u0131 (\u00f6rne\u011fin, Gustave Le Gray’in bulutlu deniz manzaralar\u0131, 1860). Ayn\u0131 d\u00f6nemde, ressam Delacroix, foto\u011fraf\u0131n bize do\u011fan\u0131n s\u0131rlar\u0131n\u0131 aktaran bir \u00e7evirmen oldu\u011funu ve bu \u00e7eviri s\u0131ras\u0131nda da bir\u00e7ok yetersizli\u011finin bulundu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nSonu\u00e7 olarak, foto\u011fraf\u0131n bir sanat ortam\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n, bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde bireysel m\u00fcdahalenin yer al\u0131p almad\u0131\u011f\u0131 sorgulamas\u0131yla son bulaca\u011f\u0131na inan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bunun yan\u0131s\u0131ra \u0131\u015f\u0131k, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesi ve \u00e7ekilen konunun belirginlik kazanmas\u0131 veya gizlenmesi gereken y\u00f6nleri konusunda, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse taraf\u0131ndan ne \u00f6l\u00e7\u00fclerde denetim sa\u011flanabilece\u011fi sorusu da kendili\u011finden g\u00fcndeme geldi.\n<\/p>\n
\nRenkli duyarkat\u0131n kulan\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131yla da, 19yy. resim sanat\u0131 ve foto\u011fraf aras\u0131nda, \u00e7ift y\u00f6nl\u00fc oldu\u011fu sonra ortaya \u00e7\u0131kacak, bir ili\u015fki ba\u015flad\u0131. Delacroix, Courbet, Eakins, Gaugin, Corot, Degas ve D.C.Rosetti gibi bir\u00e7ok ressam yap\u0131tlar\u0131nda foto\u011fraftan yararland\u0131lar. \u0130li\u015fkinin di\u011fer y\u00f6n\u00fc ise, foto\u011fraf\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar resim sanat\u0131n\u0131n estetik kurallar\u0131 i\u00e7inde de\u011ferlendirilmesine yol a\u00e7t\u0131.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n yayg\u0131nla\u015fma s\u00fcrecine ko\u015fut olarak, onun t\u0131pk\u0131 resim gibi, estetik a\u00e7\u0131dan de\u011ferli g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00fcretmeye yarayan bir anlat\u0131m arac\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de egemenlik kazanmaya ba\u015flad\u0131. Bu da, foto\u011fraf\u0131n kendi i\u00e7inde iki ayr\u0131 yap\u0131la\u015fmaya neden oldu. Bunlardan ilkini, ortam\u0131n (medium) as\u0131l amac\u0131n\u0131n d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fi olu\u015fturan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kaydetmek oldu\u011funu savunanlar olu\u015fturuyordu. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f daha da geli\u015ferek, “belge foto\u011fraf\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131” (documentary photography), “haber foto\u011fraf\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131” (photo-journalism) gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelen uzant\u0131lar\u0131n kayna\u011f\u0131 oldu. Di\u011feri ise, foto\u011fraf\u0131n bireysel yarat\u0131c\u0131l\u0131k i\u00e7in de elveri\u015fli bir ortam oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc idi. Bu do\u011frultuda s\u00f6zkonusu s\u00fcrece, konunun se\u00e7imi, d\u00fczenlemesi, pozlama teknikleri, \u00f6zel etkiler ve karanl\u0131koda teknikleri ile m\u00fcdahale edilmeye ba\u015fland\u0131. Ortam\u0131n kendi kapasitesi de\u011fi\u015fik y\u00f6nlerde zorlanarak, resim sanat\u0131na da yakla\u015fmas\u0131na neden olundu. \u00d6rne\u011fin; objektif ve duyarl\u0131 malzeme aras\u0131na konan s\u00fcz\u00fcc\u00fcler, duyarl\u0131 malzemenin resim ka\u011f\u0131d\u0131 gibi kaba dokulu bir zemin \u00fczerine s\u00fcr\u00fclmesi, saydam olarak haz\u0131rlanm\u0131\u015f bir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn elle \u00e7izilmi\u015f resimlerle \u00fcst\u00fcste getirilmesi, o zamana de\u011fin yaln\u0131zca mekanik bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fclen foto\u011frafa bireysellik katma ve bir anlat\u0131m dili kazand\u0131rma \u00e7abalar\u0131ndan kaynaklan\u0131yordu. Bu etkinin benzeri de, ayn\u0131 d\u00f6nemlerde resim sanat\u0131 i\u00e7in ya\u015fan\u0131yordu.\n<\/p>\n
\n1911-1912 y\u0131llar\u0131nda Marcel Duchamp\u2019\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi “Merdivenden \u0130nen \u00c7\u0131plak” adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda Marey ve Muybridge\u2019in, belli hareketlerin s\u00fcregelen a\u015famalar\u0131n\u0131n, y\u00fcksek de\u011ferdeki \u00f6rt\u00fcc\u00fc h\u0131zlar\u0131yla ayn\u0131 \u00e7er\u00e7eve i\u00e7ine \u00fcst \u00fcste kaydedilmesinden olu\u015fan stroboskopik foto\u011fraflar\u0131n\u0131n etkisi a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7ekli\u011fin en sad\u0131k benzerleri olarak tan\u0131mlanan foto\u011fraflar, ressamlar\u0131n tuvallerine konu olduklar\u0131nda soyut \u00e7al\u0131\u015fmalar olarak nitelendiriliyorlard\u0131. Bir\u00e7ok F\u00fct\u00fcrist ressam\u0131n Teknik Manifestolar\u0131nda “formlar\u0131n yorumu” olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131 hareketlilik, asl\u0131nda fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc dilinin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bunun gibi, X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131 ile elde edilen r\u00f6ntgen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri de, F\u00fct\u00fcrist heykeltra\u015flar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na cam, sell\u00fcloid ve tel gibi malzemelerle olu\u015fturulan saydam formlar olarak yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nPicasso, baz\u0131 abart\u0131l\u0131 perspektife sahip foto\u011fraflardan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Geni\u015f a\u00e7\u0131l\u0131 objektiflerin yaratt\u0131\u011f\u0131 perspektif bozuklu\u011funa, Picasso\u2019nun 1918 ve 1920 y\u0131llar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131”Bal\u0131k\u00e7\u0131” ve “Deniz Kenar\u0131nda” adl\u0131 resimlerde rastlanabilir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u00e7\u0131lar da, resim sanat\u0131n\u0131n etkisinde kalarak, onu taklit etmi\u015flerdir. Ayn\u0131 \u00e7abalar\u0131n de\u011fi\u015fik oranlarda g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de devam etti\u011fi s\u00f6ylenebilir. \u00d6rne\u011fin; Aaron Siskind’in 1950 y\u0131llar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi yap\u0131tlar\u0131nda Soyut D\u0131\u015favurumculu\u011funn etkisi kolayl\u0131kla g\u00f6r\u00fclebilir. 1960’larda da galeriler, J. Johns ve Rauschenberg taraf\u0131ndan etkilendikleri a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclen bir\u00e7ok foto\u011fraf yap\u0131t\u0131na tan\u0131k olmu\u015flard\u0131r.\n<\/p>\n
\nAyn\u0131 etkinin di\u011fer y\u00f6n\u00fc de, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde daha bi\u00e7imselle\u015ferek s\u00fcrmektedir. “Foto-Realist”ler olarak adland\u0131r\u0131lan ressamlar, foto\u011fraf\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fc diline hi\u00e7bir katk\u0131da bulunmadan tuvallerine ge\u00e7irmektedirler.\n<\/p>\n
\n\u0130ki ayr\u0131 ortam\u0131n birbirini etkilemesi yan\u0131nda, foto\u011fraf\u0131n kendi i\u00e7indeki g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 da yava\u015f yava\u015f giderilerek ortak baz\u0131 noktalara gelinmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. Egemen olan “belge foto\u011fraf\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131” ve “resimsel foto\u011fraf\u00e7\u0131l\u0131k” (pictorial photography) g\u00f6r\u00fc\u015fleri aras\u0131ndaki fark, her iki alanda da estetik de\u011fere sahip \u00fcr\u00fcnler verildik\u00e7e, kaybolmaya ba\u015flad\u0131. Ayn\u0131 zamanda bilim ve sanat aras\u0131nda yarat\u0131lm\u0131\u015f olan u\u00e7urum da gittik\u00e7e kapan\u0131yordu. Art\u0131k foto\u011fraf\u0131n da, ressam\u0131n f\u0131r\u00e7as\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler gibi, bireysel m\u00fcdahaleye elveri\u015fli bir ortam oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131nl\u0131k kazanmaya ba\u015flad\u0131. Mekanik i\u015flemlere dayal\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu alan\u0131n da, anlat\u0131mc\u0131 ve yarat\u0131c\u0131 bir sanat ortam\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaya ba\u015fland\u0131.\n<\/p>\n
\n1910 y\u0131llar\u0131nda bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin yay\u0131lmas\u0131nda katk\u0131s\u0131 bulunan CAMERA WORK dergisini \u00e7\u0131karan bir grup da, foto\u011fraf\u0131, bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyi, bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131veya foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin kendisi veya \u00e7ekilen konu hakk\u0131ndaki duygular\u0131n\u0131n yans\u0131t\u0131labilece\u011fi zengin anlat\u0131m \u00f6zelliklerine sahip bir ortam olarak g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Onlara g\u00f6re, her foto\u011fraf, onu \u00e7eken kimsenin ruhsal yap\u0131s\u0131yla, objektifin \u00f6n\u00fcndeki ger\u00e7ekli\u011fin bir etkile\u015fimi olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n da, foto\u011fraf makinas\u0131 de\u011fil, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse oldu\u011funu savunuyorlard\u0131. Kendilerini “Photo-Secessionist”ler olarak adland\u0131ran bu grup, foto\u011fraf\u0131n kendine yetebilecek bir anlat\u0131m diline sahip oldu\u011funu ve di\u011fer anlat\u0131m ortamlar\u0131ndan yararlanmas\u0131 gerekmedi\u011fini savunmu\u015flard\u0131r. S\u00f6zkonusu grubun \u00f6nemli \u00fcyelerinden biri olan Paul Strand, “Camera Work” dergisinin son iki say\u0131s\u0131nda, foto\u011frafa kendi s\u00fcreci d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lan m\u00fcdahalelerin resmetmenin iktidars\u0131z arzusundan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n as\u0131l amac\u0131n\u0131n, ortam\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k ve olanaklar\u0131n\u0131 tan\u0131yarak, yaln\u0131zca fotografik teknikler kullanarak g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc olu\u015fturmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerle Strand, foto\u011fraf\u0131n resim sanat\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kendi \u00f6zg\u00fcn yap\u0131s\u0131yla bir sanat ortam\u0131 say\u0131labilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015f oluyordu. Grup, ond\u00f6rt y\u0131l i\u00e7inde verdi\u011fi yo\u011fun u\u011fra\u015flarla, foto\u011fraf\u0131 bir sanat dal\u0131 olarak me\u015frula\u015ft\u0131rma \u00e7abalar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf alan\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fc uygulay\u0131mc\u0131lar\u0131 da, di\u011fer sanat\u00e7\u0131lar gibi s\u00fcrekli, ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131 ve yapt\u0131klar\u0131n\u0131n ne kadar de\u011ferli oldu\u011funu a\u00e7\u0131klama gere\u011fini duymu\u015flard\u0131r.\n<\/p>\n
\nS\u00f6zkonusu Photo-Secessionist grubunun \u00f6nc\u00fcs\u00fc olan Alfred Stieglitz, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n ona herhangi bir elin \u00e7izebilece\u011finden daha duyarl\u0131 ve geni\u015f anlat\u0131m olanaklar\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. Ayn\u0131 gruba dahil olan Edward Weston da, bu ortam\u0131n bireysel anlat\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan resim sanat\u0131na oranla daha uygun oldu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Bu kez foto\u011fraf ile resim sanat\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 nokta, sanat yap\u0131t\u0131nm “\u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc” idi. “\u00d6zg\u00fcnl\u00fck” burada, yap\u0131t\u0131n izlerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bireysel \u00fcslup olarak ele al\u0131n\u0131yordu. Hary Callahan, ilgi uyand\u0131ran foto\u011fraflar\u0131n, bu alandaki ileti\u015fimi de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde kuranlar oldu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Bu bi\u00e7imsel de\u011fi\u015fikli\u011fin ayr\u0131ca, de\u011fi\u015fik olma arzusundan \u00e7ok, bireysel farkl\u0131l\u0131ktan kaynaklanmas\u0131 gerekti\u011fini de s\u00f6ylemi\u015ftir. Ayn\u0131 do\u011frultuda, hi\u00e7bir nesnenin de\u011fi\u015fik ki\u015filerce \u00e7ekilen foto\u011fraflar\u0131n\u0131n birbirinin ayn\u0131s\u0131 olamayaca\u011f\u0131 ve d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fe dayal\u0131 olarak olu\u015fturulan fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin, g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenen nesne ve olaylar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerinden \u00e7ok, onu yorumlayan bir ortam oldu\u011fu s\u00fcrekli vurgulan\u0131yordu. Bu, normal g\u00f6rsel alg\u0131 d\u0131s\u0131nda, g\u00fc\u00e7l\u00fc fotografik iletiler yaratman\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00f6nko\u015fulu say\u0131lan “fotografik g\u00f6r\u00fc\u015f” olgusunun kuramsal bir nitelik kazanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.\n<\/p>\n
\nOtuzlu y\u0131llarda, foto\u011fraf yap\u0131tlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilebilece\u011fi sa\u011flam \u00f6l\u00e7\u00fctler geli\u015ftirildi\u011fine inan\u0131l\u0131yordu. Bu bi\u00e7imsel de\u011ferler \u015funlard\u0131;\n<\/p>\n
\nBir foto\u011fraf\u0131n “iyi” olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n sorgulamas\u0131nda yararlan\u0131lacak olan bu \u00f6l\u00e7\u00fctler, alan\u0131n yaln\u0131zca teknik boyutlar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu ve \u00e7ok ge\u00e7meden de iflas etti. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sahibi Edward Weston\u2019un Eugene Atget\u2019i teknik a\u00e7\u0131dan yetersiz bir sanat\u00e7\u0131 olarak nitelemesi, bu fikirlerin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 o zaman da g\u00f6stermi\u015fti. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, s\u00f6zkonusu bu bi\u00e7imci d\u00fc\u015f\u00fcncenin yerini yenileri alm\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k foto\u011fraf bi\u00e7imiyle e\u015fdeyi\u015fle, meydana getirilmi\u015f fiziksel yap\u0131s\u0131yla de\u011fil, fakat onun “fotografik g\u00f6r\u00fc\u015f”\u00fc \u00f6rnekleyen k\u0131staslar\u0131 ile tart\u0131\u015fma konusu edilmektedir. Asl\u0131nda \u201cfotografik g\u00f6r\u00fc\u015f” kavram\u0131 yukar\u0131da a\u00e7\u0131klanan Weston d\u00f6neminin teknik de\u011ferlerini de zaten kapsamaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, ba\u015ftan savma \u0131\u015f\u0131kland\u0131rma, asimetrik, \u00f6zensiz, spontane g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemeleri, \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde a\u00e7\u0131kl\u0131k ve belirginlik kazanmam\u0131\u015f konular, \u00e7a\u011fda\u015f foto\u011fraf yap\u0131tlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesinde kullan\u0131lan ge\u00e7erli \u00f6l\u00e7\u00fctler haline gelmi\u015ftir. Yeni konumu foto\u011fraf sanat\u0131n\u0131, teknik kusursuzlu\u011fun bask\u0131s\u0131ndan kurtararak daha geni\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce ve zevklere seslenebilmesini olanakl\u0131 k\u0131l\u0131yordu. Art\u0131k hi\u00e7bir konunun veya konu eksikli\u011finin, hi\u00e7bir teknik kusursuzlu\u011f\u0131\u0131n veya yetersizli\u011fin, foto\u011fraf yap\u0131tlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesinde \u00f6nceki d\u00f6nemlerde oldu\u011fu kadar \u00f6nemi yoktu.\n<\/p>\n
\nDe\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle, foto\u011fraf ortam\u0131nda \u00fcr\u00fcn veren kimseler art\u0131k yap\u0131tlar\u0131n\u0131n sanat olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6ylemeye ba\u015flad\u0131lar. Asl\u0131nda \u00e7a\u011fda\u015f foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n bu inkar\u0131, yapt\u0131klar\u0131n\u0131n sanattan daha \u00f6nemli oldu\u011fu san\u0131s\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nSonu\u00e7 olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, foto\u011fraf\u0131n sanat olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. Ger\u00e7ekli\u011fi belli oranlarda \u00e7arp\u0131tabilen (“kamera yalan s\u00f6ylemez ” s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n) ve estetik haz uyand\u0131ran sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131n da olu\u015fturulabildi\u011fi bir ortam olan foto\u011fraf, asl\u0131nda ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir sanat ortam\u0131 de\u011fildir. Ancak dil gibi, di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yan\u0131s\u0131ra, sanatsal nitelikli yap\u0131tlar\u0131n da \u00fcretilebildi\u011fi bir ortamd\u0131r. Dil alan\u0131nda nas\u0131l, bilimsel makaleler, b\u00fcrokratik belgeler, a\u015fk mektuplar\u0131, sipari\u015f listeleri ve Balzac’\u0131n Paris’i gibi de\u011fi\u015fik boyutlarda \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00fcretilebiliyorsa, foto\u011fraf alan\u0131nda da, vesikal\u0131k foto\u011fraflar, hava foto\u011fraflar\u0131, d\u00fc\u011f\u00fcn foto\u011fraflar\u0131 ve pornografik foto\u011fraflar yan\u0131nda Atget\u2019nin Paris foto\u011fraflar\u0131 gibi nitelik a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131 yap\u0131tlar da \u00fcretilebilmektedir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf, resim ve \u015fiir gibi sanat ortamlar\u0131ndan farkl\u0131d\u0131r. Bu alan\u0131n yo\u011fun olarak kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ge\u00e7en s\u00fcrede geleneksel sanat anlay\u0131\u015f\u0131na uygun bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcn verilmesine kar\u015f\u0131n, ba\u015far\u0131l\u0131 foto\u011fraflar olarak nitelenebilecek bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sanat\u0131n art\u0131k eskimi\u015f bir olgu oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yatmaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n foto\u011fraf\u0131n \u00f6nemli niteliklerinden biri de, ona konu olan her\u015feyi birer sanat yap\u0131t\u0131na \u00e7evirebilmesidir.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7eklik<\/b>
\nGer\u00e7eklik sorunu, insano\u011flu ile birlikte ya\u015fayan bir olgu oldu\u011fundan, felsefe tarihi i\u00e7inde de s\u0131k s\u0131k g\u00fcndeme gelmektedir. Bu, ya\u015famdan ayr\u0131 tutulamayacak olgu hakk\u0131nda, insano\u011flunun hakl\u0131 olarak daha fazla bilgi edinme \u00e7abalar\u0131ndan kaynaklanmaktd\u0131r. Bu y\u00fczden, ger\u00e7eklik olgusu, bilimsel ve toplumsal konularda, sanat alan\u0131nda ve g\u00fcncel ya\u015famda ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan, ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011fn\u0131 ve bu konuda da baz\u0131 kararlara varmas\u0131 gerekti\u011fini bildi\u011finden tarih i\u00e7inde, s\u00fcrekli, kendi kendine, s\u00f6zkonusu ger\u00e7ekli\u011fe g\u00f6re, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n konumunun ne oldu\u011funu sormaktad\u0131r. Asl\u0131nda s\u00f6zkonusu sorunun ne kadar a\u00e7\u0131k u\u00e7lu oldu\u011funun fark\u0131na var\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, art\u0131k ger\u00e7ekli\u011fin ne oldu\u011fundan \u00e7ok, insano\u011flunun onun yan\u0131ndaki konumunun ne oldu\u011fu tart\u0131\u015fma konusu edilmektedir.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan ya\u015fam\u0131, belirsiz bir ger\u00e7eklik i\u00e7inde s\u00fcren yaln\u0131zca biyolojik verilerden ibaret bir olgu de\u011fildir.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7eklik sorunu insan i\u00e7in vard\u0131r ve ancak onunla ili\u015fkilendirildi\u011finde anlam kazanmaktad\u0131r. \u0130nsan ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortamdan kendini ayr\u0131mla\u015ft\u0131ran bir varl\u0131kt\u0131r. Bug\u00fcn do\u011fa ile olan ili\u015fkisi buna belirgin bir \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir. \u0130nsan do\u011fay\u0131 tan\u0131ma \u00e7abalar\u0131nda asl\u0131nda bu yolu kendisine uzatacak birtak\u0131m yap\u0131lar\u0131 araya koymu\u015ftur. Dolay\u0131s\u0131yla art\u0131k, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 do\u011fay\u0131 anlama \u00e7abalar\u0131ndan \u00e7ok, araya koydu\u011fu k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131lar i\u00e7inde yolunu bulmak durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. (\u00d6r: Vilem Flusser, renkli foto\u011fraflar\u0131, \u00fcretimlerinin dayand\u0131\u011f\u0131 bilimsel metinlerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, asl\u0131nda siyah-beyaz foto\u011fraflardan ger\u00e7ekli\u011fe daha yak\u0131n yenidensunumlar olarak alg\u0131lanmalar\u0131na ra\u011fmen daha karma\u015f\u0131k\/soyut g\u00f6rmektedir.) Bu ayr\u0131mla\u015ft\u0131rmaya \u00f6rnek olarak, bug\u00fcn insan ve do\u011fa aras\u0131ndaki ili\u015fki g\u00f6sterilebilir. \u00d6rne\u011fin; giyisiler, t\u00f6renler, mitler, bilim, teknoloji vb. hep insan ile do\u011fa aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131klayan fakat ayn\u0131 zamanda bu iki \u00f6\u011feyi birbirinden uzakla\u015ft\u0131ran geli\u015fmelerdir.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7eklik konusundaki herhangi bir ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in, yaln\u0131zca ger\u00e7ekli\u011fin veya yaln\u0131zca insan\u0131n ele al\u0131nmas\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Nas\u0131l g\u00f6rsel alg\u0131 konusunda yap\u0131lacak bir inceleme, g\u00f6z\u00fcn fiziksel yap\u0131s\u0131 yan\u0131nda onun i\u015flevine kaynakl\u0131k edecek girdileri sa\u011flayan d\u00fcnyan\u0131n da incelenmesinin gerektiriyorsa, ger\u00e7eklik i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey s\u00f6zkonusudur. Kendi kendine varolan bir bilin\u00e7ten s\u00f6zedilemeyece\u011fi gibi, insan bilincinden de ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak varolan bir ger\u00e7eklik olgusundan da s\u00f6z edilemez. Bu y\u00fczden ne zaman insan\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131 gerekse, onu \u00e7evreleyen ger\u00e7eklik yap\u0131lar\u0131na da ba\u015fvurulur.\n<\/p>\n
\nBa\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir ger\u00e7eklik, yaln\u0131zca bu ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7inde bir b\u00f6l\u00fcm incelendi\u011finde s\u00f6zkonusu olabilir. \u00d6rne\u011fin; bir ev herhangi bir birey taraf\u0131ndan g\u00f6rsel olarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131nda, onun ger\u00e7ekli\u011finin ancak baz\u0131 boyutlar\u0131 g\u00fcndeme gelir. Bu yap\u0131n\u0131n “\u00f6zne” olarak birey taraf\u0131ndan alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131, onun belli bir a\u00e7\u0131dan parmak kadar k\u00fc\u00e7\u00fck ancak uzaktaki bir nesne olarak nitelenmesine yol a\u00e7arken s\u00f6z konusu alg\u0131ya e\u015flik eden “nesnel boyutlar”, onun belli bir hacime sahip, b\u00fcy\u00fck ve prizmatik bir yap\u0131 oldu\u011funu g\u00fcndeme getirir. Ayn\u0131 konu i\u00e7in bile olsa, “\u00f6znel” ve “nesnel” alg\u0131n\u0131n geli\u015fmesi de yine ger\u00e7eklik i\u00e7inde yer alan farkl\u0131l\u0131klard\u0131r. Bu ba\u011flamda, ger\u00e7ekli\u011fin bireysel alg\u0131ya ba\u011fl\u0131 fakat onun bir mahk\u00fbmu olmad\u0131\u011f\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7eklik t\u00fcr\u00fcnden direkt olarak insan\u0131 ilgilendiren sorunlara getirilebilecek boyutlar, bilgi\/bildiri\u015fim kuram\u0131, alg\u0131\/\u00f6\u011frenme psikolojisi, n\u00f6rofizyoloji gibi disiplinleraras\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 zorunlu k\u0131lar.\n<\/p>\n
\nFelsefe tarihi i\u00e7indeki konu ile ilgili olan baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar \u015f\u00f6yledir; Thomas Aquinas, i\u00e7 d\u00fcnya ve d\u0131\u015f d\u00fcnya, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve varl\u0131k, insan ve ger\u00e7eklik ayr\u0131mlar\u0131n\u0131 getirmistir. Teolojik bir temele dayanan g\u00f6r\u00fc\u015flerine g\u00f6re, ger\u00e7ekli\u011fin Tanr\u0131sal bir yarat\u0131m olarak bize sunuldu\u011fu ve insan\u0131n da Tanr\u0131n\u0131n bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Kant, verili ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7inde insan\u0131n pay\u0131n\u0131 yads\u0131maz. Ancak onun i\u00e7in ger\u00e7eklik, yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ve a\u00e7\u0131mlanamayacak bir yap\u0131dad\u0131r. Pozitivizm ve materyalizm de, ger\u00e7ekli\u011fin kendi ba\u015f\u0131na varolabilece\u011fini ve a\u00e7\u0131mlanabilece\u011fini vurgulam\u0131\u015flard\u0131r. Materyalist d\u00fc\u015f\u00fcnce do\u011frultusunda, insan bilinci ve onun \u00fcr\u00fcnleri somut ger\u00e7eklik i\u00e7inde ele al\u0131nmas\u0131 gereken yap\u0131lar olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u0130dealist yakla\u015f\u0131m ise, ger\u00e7ekli\u011fin insan bilincine ba\u011fl\u0131 bir olgu oldu\u011fundan yola \u00e7\u0131karak, giderek insan alg\u0131s\u0131 ve ili\u015fkisi d\u0131\u015f\u0131nda bir ger\u00e7eklik olgusunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc reddeder (Berkeley, Locke vb.).\n<\/p>\n
\nGer\u00e7eklik kendi i\u00e7inde soyut bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Ayn\u0131 anda her\u015feyi veya hi\u00e7bir\u015feyi kapsayabilir.\n<\/p>\n
\nD\u00fc\u015f\u00fcnce, deneyim ve iddialar\u0131n ger\u00e7ek i\u00e7eriklerinin belirlenmesinde, bilimsel hipotez veya iddialar\u0131n do\u011fruluklar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda, sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131n otantikli\u011finin s\u0131nanmas\u0131nda oldu\u011fu gibi, insanl\u0131k tarihi boyunca da t\u00fcrl\u00fc anlamlar \u00fcstlenmi\u015ftir. Bunlara kar\u015f\u0131n, kesin bir ger\u00e7eklik kavram\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan da s\u00f6zetmek yanl\u0131\u015f olacakt\u0131r.\n<\/p>\n
\n\u0130ncelenmesi gerekti\u011finde, ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6znel ve nesnel alg\u0131lara neden olan farkl\u0131 iki boyutunun g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131 gerekmektedir;\n<\/p>\n
\nToplumsal Ger\u00e7eklik<\/b>
\nGer\u00e7ekli\u011fin incelenmesi s\u00f6zkonusu oldugunda, birey taraf\u0131ndan bu olgunun varl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bilgilerin edinilme s\u00fcreci ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu y\u00fczden toplumbilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, insan\u0131n bilgisinin i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi toplumsal ba\u011flam ile olan ili\u015fkisi \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131na neden olan ipu\u00e7lar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesinin konuya \u0131\u015f\u0131k tutaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bilgi Sosyolojisi olarak da tan\u0131mlanabilecek bu alan, toplum bireyleri i\u00e7in “ger\u00e7eklik”in ne oldu\u011fundan \u00e7ok, o ki\u015filerin neleri \u201cger\u00e7eklik” olarak kabul ettiklerini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131n\u0131n odak noktas\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncelerden \u00e7ok, ortak yarg\u0131\u2019d\u0131r (common sense). Bu da bir toplumdaki t\u00fcm anlamlar\u0131n \u00fcst\u00fcne kurulu oldu\u011fu yap\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nMax Scheler’e g\u00f6re, bilgi, o toplum i\u00e7indeki bireysel davran\u0131\u015flardan \u00e7ok, topluma ait \u201canlamlar d\u00fczeni\u201dni (order of meaning) etkileyen bir olgudur. Bu asl\u0131nda toplumsal ve tarihsel ba\u011flama g\u00f6re de\u011fi\u015febilir ancak, birey taraf\u0131ndan da verili tek alternatif olarak kabul edilir. Buna g\u00f6re de, hi\u00e7bir insan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin toplumsal ba\u011flam\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak geli\u015fti\u011fi s\u00f6ylenemez.\n<\/p>\n
\nBireyin ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi i\u00e7in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekmektedir. Bu anlamda, bireyin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortam onun deneyimi ve yorumuna sunulmu\u015ftur. Bu yorumlama a\u015famas\u0131nda birey daha \u00e7ok \u00f6nceden edinilmi\u015f deneyimlerin olu\u015fturdu\u011fu bilgi birikimlerine ba\u015f vurmaktad\u0131r. Bu bilgi birikimine i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ortam\u0131n en temel \u00f6zellikleri de dahildir. Bu bilgiler iki ayr\u0131 yoldan kazan\u0131lmaktad\u0131r. Yollardan ilki, ya\u015fam\u0131m\u0131z s\u00fcresince kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z nesne ve olaylar hakk\u0131nda, kendi \u00f6znel deneyimlerimize dayal\u0131 olarak edindi\u011fimiz bilgilerden olu\u015fmaktad\u0131r. Ya\u015fama ilk ad\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 att\u0131\u011f\u0131m\u0131z anda zaten bizden \u00f6nce ba\u015fkalar\u0131n\u0131n deneyimleri ile yorumlanm\u0131\u015f ve bi\u00e7imlenmi\u015f bir d\u00fcnya i\u00e7inde buluyoruz kendimizi. E\u015fdeyi\u015fle, bizim do\u011fumumuzdan \u00f6nce varolan ve biz \u00f6ld\u00fckten sonra da varolacak, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ortam bize haz\u0131r olarak sunuluyor. Ger\u00e7ekli\u011fi farkl\u0131 yollardan da olsa tan\u0131mam\u0131za yarayan bu olu\u015fum, \u00f6ncelikle ana dil ile geli\u015fen, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 bir s\u00fcreci kapsar. \u00d6rne\u011fin; “y\u0131lan”, “kedi” gibi her s\u00f6zc\u00fck, bireyin ya\u015fam\u0131 i\u00e7inde onlar\u0131n ayr\u0131lmaz birer par\u00e7as\u0131 olacak beklentileri de beraberinde ta\u015f\u0131r. Birey hayvanat bah\u00e7esinde kafes i\u00e7inde bulunan “y\u0131lan” ile ilk kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda da, onun tehlikeli olabilecek yanlar\u0131 hakk\u0131nda zaten bilgi sahibidir. S\u00f6zkonusu beklentileri olu\u015fturan deneyimler, bireyin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortama ba\u011fl\u0131 olarak sonsuz olas\u0131l\u0131klar\u0131 kapsar. Bireyin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi anlamas\u0131na dolayl\u0131 olarak katk\u0131da bulunabilecek deneyimler, o ortam\u0131n birer par\u00e7as\u0131 olmaktan \u00e7ok belirleyicileridir.\n<\/p>\n
\nB\u00f6yle olunca da, gizlili\u011fini s\u00fcrekli koruyan ger\u00e7eklik olgusunun incelenmesi gerekti\u011finde de, bu deneyimlerin, anlamlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131mlanmas\u0131 gerekmektedir. Deneyim ile kastedilen, onun \u00f6ncesi veya sonras\u0131na dayal\u0131 anlamlar\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok, yaln\u0131zca eylem olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fidir. Ancak bu a\u015famada, kavram ve sembollerin i\u00e7eri\u011finin ne \u00f6l\u00e7\u00fclerde ger\u00e7eklik taraf\u0131ndan belirlendi\u011fi sorusunun sorulmas\u0131 gerekmektedir. Asl\u0131nda anlam yap\u0131lar\u0131yla toplumsal ger\u00e7ekli\u011fin k\u00f6keni insan varl\u0131\u011f\u0131nda yatmaktad\u0131r. Birey, toplumsal ger\u00e7eklik dedi\u011fimiz, ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bu alan i\u00e7erisinde bir\u00e7o\u011fu kendinden \u00f6nce belirlenmi\u015f olan, baz\u0131s\u0131n\u0131 da kendi belirleyece\u011fi
\nger\u00e7eklik ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde hem t\u00fcrl\u00fc i\u015flevler \u00fcstlenmi\u015f, hem de s\u00f6zkonusu soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm aramak durumundad\u0131r. Ger\u00e7eklik sorununa \u00e7\u00f6z\u00fcm aranaca\u011f\u0131 alan da zaten kendisi taraf\u0131ndan s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nToplumsal ger\u00e7eklik genel ger\u00e7eklik kavram\u0131 i\u00e7erisinde yap\u0131lanm\u0131\u015f bir olgudur. \u00d6zelliklerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc toplumlararas\u0131 farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steren bu olgunun temel belirleyici unsuru, yine bireydir. Toplumsal ger\u00e7eklik ve birey ya\u015fam s\u00fcresince etkile\u015fen taraflard\u0131r. Bireyin ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131, i\u00e7inde bulundu\u011fu toplumun \u00f6zellikleri do\u011frultusundad\u0131r. Bir Tibetli rahip i\u00e7in ger\u00e7eklik kavram\u0131, bir Amerikal\u0131 i\u015fadam\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011fu bi\u00e7imden daha farkl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin; bir toplumda ki\u015finin ayakkab\u0131s\u0131n\u0131n olmamas\u0131 onun fakir olarak alg\u0131lanmas\u0131na neden olurken, bir ba\u015fka toplumda ayn\u0131 sosyo-ekonomik stat\u00fcn\u00fcn belirleyici nedeni, ki\u015finin arabas\u0131n\u0131n olmas\u0131 olabilir. Toplumsal ger\u00e7eklik, bireyin \u00e7evresini alg\u0131lamas\u0131n\u0131 ko\u015fullarken ayn\u0131 zamanda o toplumu olu\u015fturan bireyler taraf\u0131ndan da bi\u00e7imlendirilir.\n<\/p>\n
\nAncak ayn\u0131 toplum i\u00e7indeki bireyler de o toplumsal ger\u00e7ekli\u011fi farkl\u0131 olarak alg\u0131layabilirler. Bunun nedeni, bireysel farkl\u0131l\u0131klardan \u00e7ok, bireylerin o toplum i\u00e7indeki konum farkl\u0131l\u0131klar\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir polisin evinde kahvalt\u0131 masas\u0131nda, k\u0131zarm\u0131\u015f ekme\u011fin yan\u0131nda duran tabanca, bu ki\u015fi ve yak\u0131n \u00e7evresinin normal ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015ftursa da, bunlar toplumun di\u011fer bireyleri i\u00e7in yaln\u0131zca sinematografik ger\u00e7ekli\u011fe ait sahneler olabilir. Ayn\u0131 bi\u00e7imde, i\u015fine giden polise, kar\u0131s\u0131n\u0131n “silah\u0131n\u0131 almay\u0131 unutma sevgilim!” demesi, o ki\u015finin toplum i\u00e7indeki konumuna g\u00f6re ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131n\u0131n do\u011fal bir uzant\u0131s\u0131 say\u0131labilir. Ba\u015fka bir \u00f6rnek ise, kahvalt\u0131s\u0131n\u0131 Paris’te yapan, \u00f6\u011fle yeme\u011fini Londra’da, ak\u015fam yeme\u011fini de tekrar Paris’te yiyen bir pilotun ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131n\u0131n bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan ait oldu\u011fu toplumun di\u011fer bireylerinden farkl\u0131 olaca\u011f\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda sorgulanmas\u0131 gereken, toplumsal ger\u00e7ekli\u011fin hangi yap\u0131lardan olu\u015ftu\u011fu ve neden her birey taraf\u0131ndan verili olarak kabul edildi\u011fidir. Toplumsal ger\u00e7ekli\u011fi bu \u00f6l\u00e7\u00fctler a\u00e7\u0131s\u0131ndan kuvvetli k\u0131lan da zaten farkl\u0131 bireyler taraf\u0131ndan neredeyse ortak olarak alg\u0131lan\u0131yor olmas\u0131d\u0131r (intersubjectivity of everydaylife). G\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n rutini de, toplumsal ger\u00e7eklik hakk\u0131ndaki ku\u015fkular\u0131m\u0131z\u0131n sorgulanmas\u0131n\u0131 \u00e7o\u011funlukla engeller.\n<\/p>\n
\nToplumsal ger\u00e7eklik homojen bir yap\u0131 g\u00f6stermez. Dikey ve yatay olarak farkl\u0131 katmanlar i\u00e7erir. Bu asl\u0131nda farkl\u0131 ger\u00e7eklik alg\u0131lar\u0131 gibi g\u00f6z\u00fcken ancak bireylerin i\u00e7inde bulunduklar\u0131 toplumsal ortamlar\u0131n ba\u015fkal\u0131\u011f\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan \u00e7e\u015fitliliktir. B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen kuvvetli bir ger\u00e7eklik olgusu varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Uyku veya sinema gibi ortamlarda ger\u00e7ekle\u015fen s\u00f6zkonusu, alg\u0131sal de\u011fi\u015fmeler \u015fok etkisi yarat\u0131r ancak, hi\u00e7bir zaman g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n s\u00fcregelen kendi ger\u00e7ekli\u011fine g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcrmez. Uyku ve izlenen film, farkl\u0131 ger\u00e7eklik alg\u0131lar\u0131na yol a\u00e7abilir. Ancak uyanan ve sinema salonundan \u00e7\u0131kanlar tekrar toplumsal ger\u00e7ekli\u011fin inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc atmosferi ile \u00e7evrelenir. Bu g\u00fcc\u00fcn kayna\u011f\u0131 zamand\u0131r e\u015fdeyi\u015fle, s\u00fcreklilik g\u00f6stermesidir. \u00d6rne\u011fin; bir \u00e7ok filmin \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc olu\u015fturan k\u0131sa zamanl\u0131 bilin\u00e7 kay\u0131plar\u0131nda bile kahraman, sunulan yeni ger\u00e7ekli\u011fi yeniden do\u011fmu\u015f gibi kabul etmek yerine, eski ger\u00e7ekli\u011finin aray\u0131\u015f\u0131na girer. Bunun nedeni, kendisi i\u00e7in haz\u0131r bir toplumsal konumun bulunmamas\u0131d\u0131r. E\u011fer toplumsal ger\u00e7eklik katmanlar\u0131 aras\u0131ndaki s\u00f6zkonusu hareket ya\u015fam i\u00e7inde daha uzun bir s\u00fcreyi kapsar ise, bu kez \u015fok belli bir s\u00fcre atlat\u0131larak yeni benimsenen ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131 mant\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin; ya\u015fam\u0131n\u0131n ilk d\u00f6nemini fakir bir ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak ge\u00e7irmi\u015f kimse, ilerki d\u00f6nemlerinde maddi imkanlar\u0131n\u0131n artmas\u0131 sonucu, toplumsal konumunu de\u011fi\u015ftirir. Buna g\u00f6re de ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131 farkl\u0131la\u015f\u0131r.\n<\/p>\n
\nHer insan \u00f6nceden belirlenmi\u015f sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik bir ortam i\u00e7inde d\u00fcnyaya gelir. Onun ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131n\u0131 belirleyecek bu konuma ili\u015fkin bilgiler de, ilksel \u00e7evre durumundaki aile taraf\u0131ndan aktar\u0131l\u0131r. Bu a\u015famada sesli i\u015faretler sistemi olan dil kullan\u0131l\u0131r. Sosyalle\u015fme s\u00fcrecinin en temel a\u015famas\u0131 ana dilin \u00f6\u011frenilmesidir. \u00d6rne\u011fin; “sen” ve “siz” hitabet bi\u00e7imlerinin ayr\u0131m\u0131 baz\u0131 toplumlarda sosyal ili\u015fkiler \u00e7emberinin belirlenebilmesi i\u00e7in uygun bir ipucu niteli\u011findedir. Ba\u015fka bir \u00f6rnek vermek gerekirse erkek \u00e7ocu\u011fa; “Erkek gibi cesur ol, korkma!” s\u00f6zleriyle ilerki ya\u015fam\u0131nda bir\u00e7ok durumda kolayl\u0131kla kendi hayat\u0131ndan vazge\u00e7ebilmesi \u00f6\u011fretilir. Bu toplumun ileride ihtiyac\u0131 olabilecek birtak\u0131m durumlara ili\u015fkin yat\u0131r\u0131md\u0131r. Asker olarak sava\u015fmas\u0131 gerekti\u011finde veya can\u0131n\u0131 teslim ederken sorun \u00e7\u0131karmamas\u0131n\u0131n bir garantisidir, neredeyse. T\u00fcrk\u00e7eyi bilmeyen ancak T\u00fcrkiye’de ya\u015fayan bir ki\u015finin ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131n\u0131n, T\u00fcrkiye’de ya\u015fayan ve T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan bir insan\u0131nkinden \u00e7ok farkl\u0131 olmas\u0131 da do\u011fald\u0131r.\n<\/p>\n
\nSosyalle\u015fme a\u015famas\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n yak\u0131n \u00e7evrelerine s\u0131kl\u0131kla sorduklar\u0131 sorular “NEDEN” ve “N\u0130\u00c7\u0130N”dir. \u0130\u00e7ine ad\u0131m at\u0131lan me\u015fru ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6\u011frenilmesi yolunda davran\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7ocuk i\u00e7inde bulundu\u011fu ortam\u0131 de\u011fi\u015fikli\u011fe gerek duyulmayan kusursuz ve alternatifsiz bir yap\u0131 olarak tan\u0131maya ba\u015flar. \u00d6rne\u011fin, “\u00f6l\u00fcm” olgusu, do\u011fall\u0131\u011f\u0131 ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 ile ba\u015ftan, korku ve panik yaratarak sosyal ya\u015fam\u0131 etkilemeyecek \u015fekilde me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. B\u00f6ylelikle ayn\u0131 zamanda, toplumun kararlar\u0131 ve ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda gerekti\u011finde hi\u00e7 sorgulamadan, kolayl\u0131kla insan\u0131n ya\u015fam\u0131ndan fedakarl\u0131k edebilmesi gereken durumlar haz\u0131rlan\u0131yor olabilir. Bunun gibi, topluma ait de\u011ferler, kurumlar ve bunlar\u0131n neden oldu\u011fu ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131 sosyalle\u015fme s\u00fcreci i\u00e7inde ki\u015fiye aktar\u0131l\u0131r. Sosyalle\u015fme, hi\u00e7bir zaman tam de\u011fildir, sona ermez. \u0130nsan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar devam eder. Her zaman ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r (e\u011fer sosyalle\u015fmeyi engelleyen patolojik bir durum yoksa).\n<\/p>\n
\nUygarl\u0131kla birlikte di\u011fer i\u015faret sistemleri de geli\u015fir. Ancak insan kimi yerde bu t\u00fcr d\u00fczenlemelerle daha kolay hareket edece\u011fine, kendi hareketi ve ya\u015fam \u00e7evresi s\u0131n\u0131rlanmaya ba\u015flar. Kendini ve i\u00e7inde bulundu\u011fu ger\u00e7ekli\u011fi de anlayabilmesi belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde engellenir. Sanat, bilim ve felsefe bu simgesel yap\u0131lara birer \u00f6rnektir. S\u00f6zkonusu yap\u0131lar ger\u00e7ekli\u011fi a\u00e7\u0131klayacaklar\u0131na, kendileri a\u00e7\u0131klanmalar\u0131 gereken bir duruma gelirler.\n<\/p>\n
\n\u0130kinci sosyalle\u015fme a\u015famas\u0131, bireyin toplum i\u00e7inde aile d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer kurumlarla olan ili\u015fkisini kapsar. \u00d6rne\u011fin; okul ve i\u015f \u00e7evresi vb. Ger\u00e7eklik alg\u0131s\u0131 bu a\u015famada, aile i\u00e7inde kazand\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131 bir nitelik kazanabilir. Bu a\u015famada ki\u015fi, \u00f6nceleri tek do\u011fru olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ailesinin, toplum i\u00e7indeki ger\u00e7ek konumuna ili\u015fkin veriler elde edebilir. Bireyin kendi sosyal kimli\u011fini tan\u0131mas\u0131na ili\u015fkin veriler de ilk \u00f6nce yak\u0131n \u00e7evresinden gelir, daha sonra ikincil \u00e7evrelerden desteklenir. Bu konuda her iki \u00e7evre de, zaman zaman birbirlerini etkileyecek d\u00fczeyde geri besleme sa\u011flarlar. Bu veri ak\u0131\u015f\u0131 \u00e7o\u011funlukla s\u00f6zl\u00fc dille ger\u00e7ekle\u015fir ancak s\u00f6zs\u00fcz ileti\u015fimin katk\u0131s\u0131 yads\u0131namaz.\n<\/p>\n
\nKi\u015filik, toplumsal ger\u00e7eklik ve birey aras\u0131ndaki diyalektik ili\u015fki sonucu olu\u015fur. Sosyalle\u015fmeye ko\u015fut geli\u015fti\u011fi i\u00e7in birey, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik yap\u0131s\u0131na g\u00f6re ki\u015filik geli\u015ftirir. Bir anlamda “kim” olmas\u0131 gerekiyorsa “o” olur. Toplumsal ger\u00e7ekli\u011fin ki\u015fili\u011fin yap\u0131s\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiledi\u011fi ortamlarda, \u201cki\u015filik tan\u0131m\u0131”na ili\u015fkin bir sorunun varl\u0131\u011f\u0131ndan da s\u00f6z edilemez. Bu o toplum bireylerinin i\u00e7inde bulunduklar\u0131 ki\u015filik kal\u0131plar\u0131ndan memnun olduklar\u0131 anlam\u0131na da gelmez. Ancak, oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc ba\u015fkalar\u0131 da, kendisi de bilir. Bu toplumsal ili\u015fkiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir durumdur.\n<\/p>\n
\nToplumsal d\u00fczen biyolojik bir olgu de\u011fildir. Do\u011faya da ait de\u011fildir. \u0130nsano\u011flunun bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Toplumsal d\u00fczeni olu\u015fturan kurumlar, sosyal etkile\u015fimin tekrarlanmas\u0131ndan olu\u015fan yap\u0131lard\u0131r ve sonu\u00e7 olarak da toplumsal ger\u00e7ekli\u011fi belirlerler. Bu d\u00f6ng\u00fcsel yap\u0131y\u0131 olu\u015fturan yakla\u015f\u0131mlar\u0131n form\u00fclasyonu \u015f\u00f6yledir; toplum, insan eyleminin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.\n<\/p>\n
\nToplum nesnel bir ger\u00e7eklik olu\u015fturur. \u0130nsan toplumsal bir \u00fcr\u00fcnd\u00fcr. “Toplumsal ger\u00e7eklik” olgusu, bireyin kendisinin belirledi\u011fi ancak, kendisinin de bu yap\u0131dan etkilendi\u011fi \u00fc\u00e7l\u00fc diyalektik yap\u0131dan meydana gelir. \u0130nsan\u0131n kurdu\u011fu bu ger\u00e7eklik yap\u0131s\u0131, veriliymi\u015f gibi g\u00f6z\u00fckerek onu inkar eder.\n<\/p>\n
\nToplumsal ger\u00e7eklik kavram\u0131 her zaman tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tan\u0131m\u0131 insan veya insan gruplar\u0131 geli\u015ftirir. Tan\u0131mlar\u0131n toplum d\u00fczeyinde ge\u00e7erlilik kazanmas\u0131 kimi kez polis g\u00fcc\u00fc gibi kurumlarla da desteklenir. Karar verme g\u00fcc\u00fcnde olanlar her zaman kendi geleneksel ger\u00e7eklik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131, y\u00f6nettikleri toplulu\u011fa empoze ederler. Farkl\u0131 ger\u00e7eklik kavramlar\u0131 ortaya at\u0131l\u0131r at\u0131lmaz, ortadan kald\u0131r\u0131larak veya eski yap\u0131 i\u00e7inde eritilirek yok edilir. \u0130ki farkl\u0131 ger\u00e7eklik d\u00fc\u015f\u00fcncesi, biri di\u011ferinin alternatifi olarak alg\u0131lanmad\u0131k\u00e7a birarada ya\u015fayabilir. H\u0131ristiyan ve m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n birarada ya\u015famalar\u0131 gibi.\n<\/p>\n
\nToplumsal ger\u00e7ekli\u011fin geleneksel tan\u0131mlar\u0131 de\u011fi\u015fmeyi \u00f6ng\u00f6rmez. Tersinden ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda da, verili gibi g\u00f6z\u00fcken bir monopol yap\u0131 k\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda toplumsal de\u011fi\u015fmenin h\u0131zland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Tutucu politik g\u00fc\u00e7ler monopolistik yap\u0131y\u0131 desteklerler, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr monopolist kurumlar\u0131n politik yap\u0131s\u0131 tutucudur. E\u011fer bir ger\u00e7eklik tan\u0131m\u0131, somut bir g\u00fc\u00e7 ile i\u015fbirli\u011fine ge\u00e7erse art\u0131k ideoloji haline gelir. \u00d6rne\u011fin; politik bir alet olarak kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, orta\u00e7a\u011f h\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir ideoloji oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, h\u0131ristiyanh\u011f\u0131n sundu\u011fu ger\u00e7eklik evreni toplumun neredeyse her kesimi taraf\u0131ndan kabul edilmi\u015fti. Ancak sanayi devriminden sonra h\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n bir burjuva ideolojisi haline geldi\u011finden s\u00f6z edilebilir.\n<\/p>\n
\n\u00c7a\u011fda\u015f toplumlar s\u00f6zkonusu ger\u00e7eklik yap\u0131lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00e7o\u011fulcudur. Farkl\u0131 yap\u0131lar ya birbirlerini ho\u015fg\u00f6r\u00fcrler ya da i\u015fbirli\u011fi yaparlar.\n<\/p>\n
\nToplumsal ger\u00e7ekli\u011fin, o toplumda ya\u015fayan bireylerin alg\u0131lar\u0131n\u0131 do\u011frudan belirleyebilece\u011fini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. \u0130li\u015fkinin di\u011fer y\u00f6n\u00fc ise, bireylerin de bu yap\u0131ya etki edece\u011fidir. Toplumun k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131lar\u0131ndan birini olu\u015fturan sanat kurumu da, bireylerin \u00fcr\u00fcnleri ile \u015fekillendi\u011finden ger\u00e7ekli\u011fe kar\u015f\u0131 konumunun yaln\u0131zca edilgen oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz.\n<\/p>\n
\nBireysel Ger\u00e7eklik<\/b>
\nS\u0131radan bir insan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnya hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc “ger\u00e7ek\u00e7i”dir. Fiziksel nesne olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 olgular\u0131 alg\u0131lar ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 buna g\u00f6re d\u00fczenler. Bu nesnelerin ayn\u0131 zamanda, di\u011fer bireyler taraf\u0131ndan da ayn\u0131 \u015fekilde alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ona g\u00f6re, fiziksel nesneler ve onlar\u0131 alg\u0131layan insanlar aras\u0131nda, fiziksel bir s\u00fcrecin d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir ba\u011f yoktur. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, bireyin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortam\u0131 olu\u015fturan fiziksel nesneler, birey taraf\u0131ndan t\u00fcrl\u00fc s\u00fcre\u00e7ler sonunda alg\u0131lan\u0131r. Bireyin ger\u00e7eklikle olan etkile\u015fimi bu d\u00fczeyde ba\u015flar ancak sona ermez. \u00c7\u00fcnk\u00fc birey, nesnelerin onun alg\u0131lamas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda da varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcklerine inan\u0131r. Onun i\u00e7in ger\u00e7ekli\u011fi olu\u015fturan yaln\u0131zca fiziksel nesnelerdir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn kuvvet kazanmas\u0131na neden, farkl\u0131 bireylerin ayn\u0131 nesneyi ortak olarak alg\u0131lamalar\u0131d\u0131r. S\u0131radan bir insan\u0131n ger\u00e7eklik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kaynakl\u0131k eden “ortak alg\u0131lama” ve “ba\u011f\u0131ms\u0131z varolma” d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, birlikte geli\u015ferek yine birbirlerini etkilemektedir.\n<\/p>\n
\nAyn\u0131 do\u011frultuda nesnelerin de, t\u0131pk\u0131 insanlar gibi, do\u011falar\u0131n\u0131n el verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde kal\u0131c\u0131 olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Bu varsay\u0131mlara uygun olarak, g\u00f6rsel alg\u0131 i\u00e7inde neden yer al\u0131p, almad\u0131klar\u0131 da kolayl\u0131kla a\u00e7\u0131klanabilir duruma gelmektedir. \u015e\u00f6yle ki, \u201cya\u015fayan bizler, e\u011fer etraf\u0131m\u0131zda nesneler bulunuyorsa, bunlar\u0131 alg\u0131lar\u0131z. Onlar da bizler gibi ger\u00e7ektir,”g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131nd\u0131r. “Naiv Ger\u00e7ek\u00e7ilik” veya \u201cDo\u011fal Ger\u00e7ek\u00e7ilik” olarak adland\u0131r\u0131lan bu d\u00fc\u015f\u00fcncelere g\u00f6re, ger\u00e7ek olan ile olmayan aras\u0131nda kesin ayr\u0131mlar vard\u0131r.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7ekli\u011fin insan ile varolan bir olgu oldu\u011fundan \u00f6nce de s\u00f6zetmi\u015ftik. Ger\u00e7eklik bireysel a\u00e7\u0131dan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, egemen olan bir di\u011fer g\u00f6r\u00fc\u015f ise, onun bireysel alg\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda tek ba\u015f\u0131na varolamayaca\u011f\u0131d\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f i\u00e7in gerekli olan ilk varsay\u0131m, s\u00f6zkonusu olgular\u0131n insan taraf\u0131ndan alg\u0131lanabiliyor olmas\u0131d\u0131r. E\u015fdeyi\u015fle, r\u00fcyalar, yan\u0131lsamalar, hayaller, ya\u015fanan ger\u00e7eklikten ayr\u0131 tutulamazlar. Onlar da, g\u00fcncel ya\u015fam\u0131m\u0131zda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z di\u011fer olgular gibi, ger\u00e7ekli\u011fin birer par\u00e7as\u0131d\u0131rlar. Sonu\u00e7 olarak, hayal ve ger\u00e7ek aras\u0131ndaki ayr\u0131m kaybolarak, her t\u00fcrl\u00fc olgunun ger\u00e7ekli\u011finden \u015f\u00fcphe edilebilir duruma gelinmekte veya alg\u0131lanan her olgu “ger\u00e7ek” olarak de\u011ferlendirilmektedir. B\u00f6ylelikle ger\u00e7eklik konusunda bireysel alg\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir de\u011fi\u015fken olarak kabul edilmektedir. Bu anlamda, kesin bir ger\u00e7eklik olgusunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya nesnelerin varl\u0131klar\u0131n\u0131n bireysel alg\u0131dan ba\u011f\u0131ms\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek olanaks\u0131zd\u0131r.\n<\/p>\n
\nNaiv ger\u00e7ekli\u011fin bu konuda do\u011furdu\u011fu fark, bireyi, ger\u00e7ekli\u011fin bir par\u00e7as\u0131 olarak de\u011fil, yaln\u0131zca bir g\u00f6zlemci olarak de\u011ferlendirmesidir.\n<\/p>\n
\nA\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan ger\u00e7eklik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn yeterince ayd\u0131nlanmas\u0131 i\u00e7in “alg\u0131lama” konusuna daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak de\u011finilmesi gerekmektedir. Ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ekli\u011fin fark\u0131na var\u0131lma s\u00fcrecini, onun bireyler taraf\u0131ndan alg\u0131lanmas\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu konuya, felsefe, ruhbilim, varl\u0131kbilim, fizyoloji gibi alanlar\u0131n birbirleriyle etkile\u015fimi ancak belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde a\u00e7\u0131kl\u0131k kazand\u0131rmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nAlg\u0131lama<\/b>
\n\u00c7evremizle ancak alg\u0131lar\u0131m\u0131z sayesinde ili\u015fki kurabiliriz. Bu etkile\u015fimin en temel yolunu, dokunma duyumuz olu\u015fturur. Koklama ve tat alma gibi duyular da, bu alg\u0131lama bi\u00e7iminin daha ayr\u0131nt\u0131la\u015fm\u0131\u015f yollar\u0131d\u0131r. G\u00f6rme ve i\u015fitme ise, (elektromanyetik ve atmosferik titre\u015fimlerle) bireyin uzaktaki nesneleri alg\u0131lama bi\u00e7imidir.\n<\/p>\n
\nAlg\u0131lama ve ger\u00e7eklik s\u00f6zkonusu oldugunda, ili\u015fkiye giren taraflar i\u00e7in a\u00e7\u0131k tan\u0131mlar getirilmesi gerekmektedir. Bu ili\u015fkide, ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturdu\u011fu varsay\u0131lan nesneler, “alg\u0131lanan” (percipienda) olarak nitelenmektedir. Bunda kas\u0131t nesnenin alg\u0131lanabilecek \u00f6zelliklerinin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. “Alg\u0131” (percepta) ise, nesneler hakk\u0131nda bireyi duyu organlar\u0131 taraf\u0131ndan edinilen verilerdir (sense-data).\n<\/p>\n
\nBireyin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 asl\u0131nda, nesnenin kendi varl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok, onun olu\u015fturdu\u011fu duyumsal verilerdir. Bu ba\u011flamda, bireyin d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fi olu\u015fturan nesneler ile do\u011frudan ili\u015fkisinden s\u00f6zedilemez. Ger\u00e7eklik s\u00f6zkonusu oldu\u011funda da, nesnelerin kendi varl\u0131klar\u0131ndan \u00e7ok, onlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu alg\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 g\u00fcndeme gelmektedir. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn savunucular\u0131ndan Hume, ger\u00e7ek olan\u0131n yaln\u0131zca \u201cduyum verileri\u201d (sense-data) oldu\u011funu belirtmekte ve ayn\u0131 zamanda fiziksel nesnelerin de varoldu\u011funu kabul eden ikili varolu\u015f halini redetmektedir.\n<\/p>\n
\nE\u011fer fiziksel nesneler, alg\u0131ya oranla \u00f6ncelikli olarak varolsayd\u0131lar, bunlar\u0131 bir \u00e7ocu\u011fa \u00f6\u011fretmek de imkans\u0131z olurdu. \u015e\u00f6yle ki, bir \u00e7ocu\u011fa nesnenin ad\u0131n\u0131 , o \u00e7ocuk nesneyi alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 an tekrarlayarak \u00f6\u011fretiriz. Ancak bu \u015fekilde \u00e7ocuk nesnenin s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 hakk\u0131nda bilgi sahibi olur. E\u011fer nesnenin ad\u0131, alg\u0131 s\u00fcreci d\u0131\u015f\u0131nda da tekrarlan\u0131rsa, \u00f6\u011frenme ger\u00e7ekle\u015femez. Bunun i\u00e7in s\u00f6zkonusu alg\u0131lar\u0131n kesin varl\u0131\u011f\u0131 gerekmektedir. Fizyolojik, psikolojik ve fiziksel unsurlar, alg\u0131lama s\u00fcrecinin ayr\u0131lmaz birer par\u00e7as\u0131d\u0131r ve onun bireysel boyutlar\u0131n\u0131 belirleyen \u00f6l\u00e7\u00fctler durumundad\u0131rlar. Bu a\u00e7\u0131dan “alg\u0131layan” hayli karma\u015f\u0131k bir yap\u0131ya sahiptir. “Alg\u0131lanan” da en az o kadar karma\u015f\u0131kt\u0131r.\n<\/p>\n
\n“Duyum verileri” kuram\u0131nda kastedilen, nesnenin herhangi bir birey taraf\u0131ndan alg\u0131lanmas\u0131ndan \u00e7ok, o nesnenin alg\u0131lanabilir birtak\u0131m \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylelikle alg\u0131lanmayan bir ger\u00e7eklikten de s\u00f6zedilemez e\u015fdeyi\u015fle, nesneler kendi ba\u015flar\u0131na varolamazlar. Ger\u00e7eklik insan ile birlikte varoldu\u011fundan, ayn\u0131 \u015fekilde nesnelerin varolu\u015flar\u0131 da, insana ba\u011fl\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ortaya atan Berkeley ve Bergson gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, ger\u00e7ekli\u011fi ruhsal bir olgu olarak de\u011ferlendirmektedirler. Bu a\u00e7\u0131dan ger\u00e7eklik i\u00e7in “i\u00e7” ve “d\u0131\u015f” t\u00fcr\u00fcnden ayr\u0131mlar ortadan kalkmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nAlg\u0131lama, alg\u0131 ve onun yorumunu birlikte i\u00e7erir. Bilin\u00e7, duyu organlar\u0131 yoluyla edinilen bilgileri, ipu\u00e7lar\u0131 olarak de\u011ferlendirerek, bir yorumlama s\u00fcrecine tabi tutar. Alg\u0131lara yans\u0131tmada bulunur. Onlar\u0131 s\u0131n\u0131flar, yeniden d\u00fczenler. B\u00f6ylelikle birey, kendine alg\u0131lar\u0131 yoluyla ger\u00e7ekli\u011fin bir yenidensunumunu olu\u015fturur. Ancak bu yenidensunum ve ger\u00e7eklik aras\u0131nda da baz\u0131 \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar vard\u0131r.\n<\/p>\n
\nAlg\u0131lama, karma\u015f\u0131k bili\u015fsel bir s\u00fcre\u00e7tir. Alg\u0131 (veya duyum verisi), fiziksel nesnelerin, bilin\u00e7 d\u00fczeyinde yaratt\u0131klar\u0131 uyar\u0131mlard\u0131r. Bunlar fiziksel nesnelerin bir kopyas\u0131n\u0131, yenidensunumunu olu\u015ftururlar. Alg\u0131lama s\u00fcrecinin tamam\u0131, “bilgi edinme” eylemini de i\u00e7erir. Bu kendili\u011finden geli\u015fen de\u011fil fakat ba\u015far\u0131lan bir eylemdir. Alg\u0131lama hi\u00e7bir zaman anl\u0131k de\u011fildir. Deneyim ve birikimlerin etki etti\u011fi yorumlama s\u00fcrecini de i\u00e7erir. B\u00f6ylelikle alg\u0131lama, belli bir durumdaki bilgilenme s\u00fcrecinin \u00f6nemli bir a\u015famas\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Alg\u0131, ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ba\u011flam ve alg\u0131layan\u0131n deneyimleri do\u011frultusunda bi\u00e7imlenir. Bu, bilin\u00e7alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen bir a\u015famad\u0131r. Ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na soyutlanm\u0131\u015f bir alg\u0131dan s\u00f6zedemeyiz. Her alg\u0131, de\u011fi\u015fik bilgi birikimi ve yarg\u0131lar\u0131n ortas\u0131nda do\u011far ve onlara g\u00f6re \u015fekillenir.\n<\/p>\n
\nAlg\u0131lama, se\u00e7icidir, bireyseldir, uyar\u0131lar\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7erek duyumsal verilerle kayna\u015f\u0131r. Genel olarak yarat\u0131c\u0131d\u0131r, s\u00fcreklidir, tam de\u011fildir, genelle\u015ftirilmi\u015f ve \u00f6nyarg\u0131l\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nNesneler, de\u011fi\u015fik bireylere, de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde veya ayn\u0131 bireylere farkl\u0131 zamanlarda ve durumlarda de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. \u00d6rne\u011fin; dairesel bir para, ona bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re eliptik g\u00f6r\u00fclebilir. Bunun gibi, d\u00fcz bir \u00e7ubuk, suya bat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da, k\u0131r\u0131km\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ancak \u00f6nceki deneyimlerimize dayanarak bu \u00e7ubu\u011fun k\u0131r\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliriz. Bu konuda \u00f6nbilgisi olmayan bir \u00e7ocuk yan\u0131lacakt\u0131r.\n<\/p>\n
\nG\u00f6rsel Alg\u0131<\/b>
\n“G\u00f6rme” i\u015flev olarak basit ancak yap\u0131 bak\u0131m\u0131ndan karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7tir. Birey ve nesne di\u011fer alg\u0131lama t\u00fcrlerinde oldu\u011fu gibi belirleyici iki olgudur. G\u00f6rsel alg\u0131lamada da, bili\u015fsel bir s\u00fcrecin varl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zkonusudur. Ego, bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde zaman olarak ge\u00e7mi\u015fi ve gelece\u011fi hesaba katar, ayn\u0131 zamanda beklentileri vard\u0131r, hat\u0131rlar, yorumlar ve se\u00e7er. G\u00f6rerek alg\u0131layan birey, bir foto\u011fraf makinas\u0131 gibi \u201ck\u00f6r\u201d de\u011fildir. Alg\u0131layan ya\u015fayan canl\u0131 bir varl\u0131kt\u0131r.\n<\/p>\n
\nSanat\u00e7\u0131lar, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, fizik bilimciler, ruhbilimciler, \u00e7oktan beri insan\u0131n g\u00f6rsel d\u00fcnyas\u0131n\u0131 olu\u015fturan unsurlar\u0131 belirlemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. G\u00f6z hastal\u0131klar\u0131 ile ilgilenen doktorlar, ayd\u0131nlatma m\u00fchendisleri, foto\u011fraf\u00e7\u0131lar, fotografik ara\u00e7 gere\u00e7 tasar\u0131mc\u0131lar\u0131 ve bilim alan\u0131ndaki di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu karma\u015f\u0131k yap\u0131 ile ilgilenmi\u015flerdir.\n<\/p>\n
\nNas\u0131l g\u00f6r\u00fcr\u00fcz sorusunun cevab\u0131, ayn\u0131 zamanda hem kuramsal, hem olgusal, hem de pratiktir. Bu konuda ba\u015fvurulacak kuramlar, ruhbilim ve felsefe tarihinde yatmaktad\u0131r. Olgusal \u00f6zellikleri ise, ruhbilimi, fizik bilimi ve fizyoloji alanlar\u0131n\u0131 kapsamaktad\u0131r. Uygulay\u0131m alan\u0131 da, sanat, havac\u0131l\u0131k, foto\u011fraf ve da\u011fc\u0131l\u0131k sporu gibi farkl\u0131 konular\u0131 i\u00e7ermektedir.\n<\/p>\n
\nG\u00f6rme duyusunun ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in yerine getirilmesi gereken baz\u0131 \u00f6nko\u015fullar vard\u0131r. G\u00f6rsel alg\u0131 i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k \u015fartt\u0131r ve alg\u0131lanan nesnenin bir par\u00e7as\u0131 olarak bile de\u011ferlendirilebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bir ortamda g\u00f6rsel alg\u0131dan da s\u00f6zedilemez. Bizim \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn veya \u0131\u015f\u0131k yoluyla g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn, bu konu kapsam\u0131nda bir \u00f6nemi yoktur. Ancak s\u00f6zkonusu edilen, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n gereklili\u011fidir. Bunun yan\u0131nda g\u00f6zlerin a\u00e7\u0131k olmas\u0131 ve belli bir noktaya odaklanmas\u0131, g\u00f6z\u00fcn arkas\u0131ndaki tabakan\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 tepki g\u00f6stermesi, optik sinirlerin verileri beyne iletmesi, g\u00f6rme duyusunun ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in gerekli \u00f6nko\u015fulllard\u0131r. Bu ko\u015fullardan birinin yerine getirilmemesi, g\u00f6rme i\u015flemini engellemektedir.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan\u0131n b\u00fct\u00fcn duyular\u0131 elinin parmaklar\u0131 gibi birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin; herhangi bir nesneyi iki veya \u00fc\u00e7 parmakla da tutabiliriz ancak onu iyi kavramak i\u00e7in b\u00fct\u00fcn parmaklar\u0131m\u0131z\u0131 hatta, iki elimizi birden kullan\u0131r\u0131z. Bunun gibi, ger\u00e7ekli\u011fin alg\u0131lanmas\u0131nda, g\u00f6rsel alg\u0131lay\u0131m yan\u0131nda di\u011fer duyumlar da birlikte i\u015f g\u00f6r\u00fcrler ve birbirlerini denetlerler. Ancak temel alg\u0131 g\u00f6rsel alg\u0131d\u0131r. \u0130nsan, g\u00f6rsel alg\u0131s\u0131 sayesinde y\u00fcr\u00fcr, hareket eder. Bilin\u00e7 d\u00fczeyindeki davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n yakla\u015f\u0131k %99\u2019unun belirleyici \u00f6\u011fesi durumundad\u0131r. Bu alg\u0131 yolundan emin olunmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda da, dokunma gibi di\u011fer duyumlara ba\u015fvurulur. E\u015fdeyi\u015fle dokunma duyusu, g\u00f6rsel alg\u0131n\u0131n do\u011frulu\u011funu denetleyen bir i\u015flev \u00fcstlenmi\u015ftir, \u00e7o\u011funlukla. Bu, baz\u0131 insanlar\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi, dokunma duyusu ve nesne ile \u00f6zde\u015fle\u015ftirmelerine de yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ancak kimi zaman da, v\u00fccudumuzda hisseti\u011fimiz g\u00f6r\u00fcnmez bir bask\u0131n\u0131n nedenini g\u00f6rsel alg\u0131 ile denetleriz.\n<\/p>\n
\n\u015e\u00f6yle ki, alg\u0131lanan nesnenin varl\u0131\u011f\u0131, o nesneye ait duyum verilerinin ger\u00e7ekli\u011fini belirleyemeyece\u011fi gibi, nesnenin yoklu\u011fu da bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyemez. Bu y\u00fczden yan\u0131lsama, hayal ve normal alg\u0131lar aras\u0131nda \u00e7ok kesin ayr\u0131mlar yapmak olanaks\u0131zd\u0131r. G\u00f6rsel alg\u0131, alg\u0131lanan nesnenin yaln\u0131zca bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. E\u015fdeyi\u015fle, nesne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden fazlas\u0131n\u0131 i\u00e7erir. \u00d6rnegin; kat\u0131 bir cisim, an\u0131nda alg\u0131lanamayacak baz\u0131 y\u00fczeylere de sahiptir (e\u011fer saydam de\u011filse). Ayr\u0131ca bunun d\u0131\u015f\u0131nda alg\u0131layana a\u00e7\u0131k olmayan baz\u0131 i\u00e7sel yap\u0131lar\u0131 da bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bu nesneyi alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6yledi\u011fimiz zaman, nesnenin t\u00fcm fiziksel \u00f6zelliklerini alg\u0131lamaktan \u00e7ok, alg\u0131lanabilir \u00f6zelliklerinin fark\u0131na varabildi\u011fimizi kastetmekteyiz. Nesne, alg\u0131lanabildi\u011finin \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde birtak\u0131m fiziksel \u00f6zelliklere sahiptir.<\/p>\n
\nG\u00f6rsel alg\u0131 s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, uyar\u0131lar (stimuli) her zaman ait olduklar\u0131 nesnelere oranla daha fazla belirsiz nitelikler ta\u015f\u0131r. Alg\u0131n\u0131n niteli\u011fi, onun i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ba\u011flam (context) taraf\u0131ndan belirlenir. \u00d6rnegin; hareketin alg\u0131lanmas\u0131. Hareket, o nesnenin arkafon ile olan ili\u015fkisi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde alg\u0131lan\u0131r. \u015e\u00f6yle ki; arkafonun g\u00f6rsel a\u00e7\u0131dan tek d\u00fcze olmas\u0131, karma\u015f\u0131k oldu\u011fu duruma oranla, hareketin daha yava\u015f olarak nitelenmesine neden olur. Burada konu hareketin alg\u0131lan\u0131p alg\u0131lanmamas\u0131ndan \u00e7ok hareketin niteli\u011finin alg\u0131lanabilmesidir. (Bunun gibi, mekansal alg\u0131lay\u0131m, \u015fekil-arkafon ili\u015fkisine g\u00f6re bi\u00e7imlenir.)\n<\/p>\n
\nI\u015f\u0131k nesneden g\u00f6ze yans\u0131yana kadar belli bir s\u00fcre ge\u00e7er. Dolay\u0131s\u0131yla alg\u0131, nesnede de\u011fil, beyinde olu\u015fur. Bu anlamda insan v\u00fccudu, duyu organlar\u0131na sahip i\u00e7sel bir yap\u0131 olarak de\u011ferlendirilir.\n<\/p>\n
\nNesnelerin alg\u0131lanabilir \u00f6zellikleri ve kendi \u00f6zellikleri aras\u0131ndaki ayr\u0131m, bu nesnelerin de\u011fi\u015fik zamanlarda, farkl\u0131 olarak alg\u0131lanmalar\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; ona do\u011fru yakla\u015fmakta olunan bir evin neden oldu\u011fu g\u00f6rsel alg\u0131lar s\u00fcrekli de\u011fi\u015fmektedir. Gittik\u00e7e, daha b\u00fcy\u00fcr ve \u00f6nceden g\u00f6r\u00fclemeyen ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 da alg\u0131lanabilir hale gelir. Evden uzakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da, ayn\u0131 durum tersine i\u015flemektedir. Ancak daha sonra, bu evin t\u00fcm alg\u0131sal de\u011fi\u015fikliklere kar\u015f\u0131n sabit bir yap\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu insan\u0131n, nesnenin kendisinden \u00e7ok yaln\u0131zca baz\u0131 \u00f6zelliklerini alg\u0131layabildi\u011fini g\u00f6stermektedir.\n<\/p>\n
\nBu a\u00e7\u0131klamalarla i\u00e7inde bulunulan ger\u00e7eklik ve g\u00f6rsel alg\u0131 aras\u0131nda’ farklar bulundu\u011fu vurgulanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Bu ger\u00e7ekli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131 yoktur. Bu, insan\u0131 \u00e7evreleyen 360 derecelik bir k\u00fcre olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Fakat g\u00f6rsel alg\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 vard\u0131r (yatay 180\/ dikey 150 derece). \u0130nsan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn yaln\u0131zca merkezinde se\u00e7iklik vard\u0131r. G\u00f6z etraf\u0131 tarayarak alg\u0131lar. Ayr\u0131ca kafa da, bu a\u015famada hareketlidir. Uzun s\u00fcre hareketsiz kalmak, bir insan i\u00e7in do\u011fal de\u011fildir ve ba\u015far\u0131lmas\u0131 da g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Kafan\u0131n hareketi de, g\u00f6rsel alg\u0131da birtak\u0131m de\u011fi\u015fikliklere ve bozulmalara neden olmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nG\u00f6rsel nesneler en az\u0131ndan perspektif y\u00fcz\u00fcnden bozulmaya (distortion) u\u011frarlar. E\u015fdeyi\u015fle, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr boyut ve bi\u00e7imleri, onlar\u0131n ve alg\u0131layan\u0131n konumuna g\u00f6re farkl\u0131la\u015f\u0131r. Ancak bozulmaya u\u011fram\u0131\u015f t\u00fcm alg\u0131lar, yine alg\u0131sal ipu\u00e7lar\u0131 sayesinde, bilin\u00e7kat\u0131nda dengelenir ve nesnelerin kal\u0131c\u0131, bilinen \u00f6zelliklerine g\u00f6re d\u00fczeltilir. Bu konuya en belirgin \u00f6rnek olarak, psikologlar\u0131n “Boyut \u0130stikrar\u0131” olarak tan\u0131mlad\u0131klar\u0131 olgu g\u00f6sterilebilir. \u00d6rne\u011fin; s\u0131n\u0131fta ders veren bir kimse dinlendi\u011finde, bu kimsenin s\u0131n\u0131f i\u00e7indeki hareketleri ile g\u00f6rsel alg\u0131 da s\u00fcrekli de\u011fi\u015fir. \u015e\u00f6yle ki; alg\u0131layan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015finin hareketi ile retinada olu\u015fan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc boyutu da de\u011fi\u015fmektedir. Ancak, bu hareketlere ve retinal g\u00f6r\u00fcnt\u00fc boyutundaki de\u011fi\u015fimlere ra\u011fmen o ki\u015finin ger\u00e7ek boyutu, hareket ile olu\u015fan alg\u0131sal ipu\u00e7lar\u0131 sayesinde s\u00fcrekli ayn\u0131 \u00f6l\u00e7ekteymi\u015fcesine alg\u0131lan\u0131r.\n<\/p>\n
\nGenel olarak, alg\u0131n\u0131n, nesnenin \u00f6zelliklerinden farkl\u0131 ve eksik oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Ancak, bu farkl\u0131l\u0131klar, yine alg\u0131layan taraf\u0131ndan, nesnenin kal\u0131c\u0131 \u00f6zellikleri do\u011frultusunda d\u00fczeltilmektedir. G\u00f6rsel alg\u0131, ger\u00e7eklik hakk\u0131nda baz\u0131 bilgilere sahip olunmas\u0131n\u0131 t\u00fcrl\u00fc y\u00f6nlerden engellerken, bireysel deneyimler, bu alg\u0131lara katk\u0131da bulunarak, daha do\u011fru tan\u0131mlamalara yakla\u015f\u0131lmasm\u0131 sonu\u00e7lamaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nNormal bir g\u00f6zlemci, \u00e7evresinin ger\u00e7ek olma \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcne alg\u0131lar\u0131 uyar\u0131nca karar verir. E\u015fdeyi\u015fle, bu konudaki alg\u0131sal ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 hi\u00e7 sorgulamas\u0131z kabul eder. Bu arada kendi bireysel alg\u0131lar\u0131na etki eden baz\u0131 d\u0131\u015fsal etmenlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da fark\u0131na varmam\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re, g\u00f6rsel alg\u0131, do\u011frudan ve an\u0131nda bir \u00e7evreye g\u00f6re geli\u015fmektedir. Bu tutum, \u00e7o\u011funlukla alg\u0131 konusu i\u00e7inde, “olgusal kesinlik” (phenomenal absolutism) olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nAncak, \u00f6\u011frenme ve uyum gibi s\u00fcre\u00e7lerin \u00e7o\u011funlukla nesnelli\u011finden \u015f\u00fcphe edilmeyen bu alg\u0131lara etki etti\u011fini s\u00f6ylememiz gerekir. \u00d6rne\u011fin; bir kaptaki su, ayn\u0131 zamanda bir elimizde s\u0131cak oldu\u011fu, di\u011fer elimizde de so\u011fuk oldu\u011fu hissini yaratabilir.\n<\/p>\n
\nAlg\u0131ya etki eden bireysel etmenler d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer baz\u0131 g\u00fc\u00e7lerin varl\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6zkonusudur. \u0130nsan da dahil olmak \u00fczere t\u00fcm toplumsal hayvanlar, davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 i\u00e7inde bulunduklar\u0131 grubun di\u011fer \u00f6\u011felerine bakarak geli\u015ftirirler. “Sosyalle\u015fme” olarak tan\u0131mlanan bu s\u00fcre\u00e7, \u00e7eli\u015fkiyi, i\u015fbirli\u011fini, \u00f6d\u00fcl ve cezay\u0131, davran\u0131\u015flar\u0131n k\u0131s\u0131tlanmas\u0131n\u0131 ve engellenmesini i\u00e7eren karma\u015f\u0131k bir s\u00fcreci olu\u015fturur. \u00c7ocu\u011fun dili \u00f6\u011frenmesi ile i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ekli\u011fe ait bir\u00e7ok bilgi, di\u011fer bireylerin deneyimlerinden kaynaklanmaktad\u0131r. Bu y\u00fczden birey, ger\u00e7eklik ile do\u011frudan ili\u015fkiye girdi\u011finde de, baz\u0131 beklenti ve \u00f6nbilgilere sahiptir. Bu \u00f6nbilgiler, baz\u0131 beklentilere yol a\u00e7arken, ayn\u0131 zamanda bireyin kendi ki\u015fisel deneyimlerini olu\u015fturan alg\u0131lar\u0131n\u0131 da bi\u00e7imlendiren unsurlar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir.\n<\/p>\n
\nSonu\u00e7 olarak, bireyin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcrel ortam, alg\u0131lar\u0131n\u0131n belirleyicisi haline gelmektedir. Bu bir anlamda toplumsal ger\u00e7ekli\u011fin bireysel ger\u00e7ekli\u011fi belirledi\u011fi nokta olarak da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. \u00d6rnegin; yerliler siyah-beyaz foto\u011fraflar\u0131 anlamland\u0131ramamaktad\u0131rlar.\n<\/p>\n
\nHerskowitz, bu konuda yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u015f\u00f6yle aktarmaktad\u0131r:\n<\/p>\n
\nHerskowitz, Negre yerlilerinden bir kad\u0131n\u0131n kendi o\u011flunun foto\u011fraf\u0131n\u0131 da tan\u0131yamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kaydetmi\u015ftir. Gurka yerlileri de, ger\u00e7ek ya\u015famlar\u0131nda \u00e7ok s\u0131k kulland\u0131klar\u0131 nesneleri foto\u011fraflar\u0131ndan tan\u0131yamam\u0131\u015flard\u0131r. G\u00fcney Afrika ve Nijeryada da ayn\u0131 t\u00fcrden g\u00f6zlemler edinilmi\u015ftir.\n<\/p>\n
\nYeni Gine’de yap\u0131lan bir di\u011fer ara\u015ft\u0131rmada, yerliler, kendi y\u00fczlerinin yak\u0131n \u00e7ekim foto\u011fraflar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm genel \u00f6l\u00e7ekli ve hareket halindeki foto\u011fraflar\u0131 tan\u0131yamam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130lk kez bir foto\u011frafla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan yerliler, bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri anlamland\u0131ramam\u0131\u015flard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla yerliler, kendilerinin ve yak\u0131n akrabalar\u0131n\u0131n foto\u011fraflar\u0131n\u0131 tan\u0131yamam\u0131\u015flard\u0131r. Ancak, yerliler belli bir s\u00fcre sonunda fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri okumay\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015flerdir. Bu \u00f6\u011frenme s\u00fcreci, ara\u015ft\u0131rmada renkli foto\u011fraflar kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha da k\u0131salm\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7ekli\u011fin bir anlamda yenidensunumunu olu\u015fturan bu alg\u0131lar, alg\u0131lanan\u0131n fiziksel, k\u00fclt\u00fcrel, alg\u0131layan\u0131n psi\u015fik, fizyolojik, k\u00fclt\u00fcrel, bireysel ve bu alg\u0131lar\u0131n i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ortam\u0131n toplumsal, fiziksel k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zelliklerine g\u00f6re bi\u00e7imlenmektedir. Bu da, nesnelerin alg\u0131lanabilir \u00f6zelliklerinin farkl\u0131 ki\u015filerce farkl\u0131 de\u011ferlendirilmesine yol a\u00e7maktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nSonu\u00e7 olarak, ger\u00e7eklik hakk\u0131nda edinilen bilgilerin, nesnelerin alg\u0131lanabilir \u00f6zelliklerinin varl\u0131\u011f\u0131na ve bu \u00f6zelliklerin alg\u0131sal yorumlar\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nYenidensunum (Representation)<\/b>
\nToplumsalla\u015fma gibi birtak\u0131m s\u00fcre\u00e7lerin sonucu ki\u015fi, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyay\u0131, m\u00fcmk\u00fcn olan tek d\u00fcnya gibi alg\u0131lar. Nas\u0131l kendi cinsiyeti, \u0131rki \u00f6zellikleri veriliyse, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 hayat\u0131 da verili olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u0130\u00e7inde bulunulan bu ya\u015fam tarz\u0131n\u0131 kabulleni\u015fteki kolayl\u0131k, ya\u015fam tarz\u0131n\u0131n \u00e7ok erken \u00e7a\u011fda \u00fczerinde durulmadan, fark\u0131na var\u0131lmadan \u00e7evre taraf\u0131ndan empoze edilmesinden gelir. Ya\u015fam tarz\u0131 \u00e7o\u011funlukla kendi i\u00e7inde tutarl\u0131 g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fcnden “me\u015fru” olarak alg\u0131lan\u0131r.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan yavrusu kendi kendisinin fark\u0131na vard\u0131\u011f\u0131nda, psikanalizin terimleriyle “\u00f6zne” olur, ki\u015fili\u011fi olu\u015fmaya ba\u015flar. (Buradaki \u00f6zne hem bir eylemin faili anlam\u0131nda, hem de birtak\u0131m s\u00fcre\u00e7lere tabi olma anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.) Egonun olu\u015fmas\u0131 zihnin iki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ger\u00e7ekle\u015fir: bilin\u00e7 ve bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 d\u00fczeylerde. Lacan’a g\u00f6re bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 da dil gibi yap\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 bast\u0131r\u0131lan malzemeleri i\u00e7erir ve bilin\u00e7 d\u00fczeyine dolays\u0131z ge\u00e7i\u015fi yoktur, e\u015fdeyi\u015fle bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131n tan\u0131nabilmesi, bilin\u00e7 d\u00fczeyine \u00e7\u0131kar\u0131labilmesi i\u00e7in, psikanalizin sundu\u011fu t\u00fcrden y\u00f6ntemlere gerek vard\u0131r.\n<\/p>\n
\nYa\u015fam tarz\u0131 yada en temelde ideoloji, yukar\u0131da de\u011findi\u011fimiz “\u00fczerinde durulmama”, “fark\u0131na var\u0131lmama” \u00f6zelliklerinden dolay\u0131 daha do\u011frusu bir bast\u0131rma s\u00fcrecinin i\u00e7eri\u011fini olu\u015fturdu\u011fundan dolay\u0131 bilin\u00e7 d\u00fczeyini atlay\u0131p, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda bir dil gibi yap\u0131lan\u0131r. Ki\u015fi belli bir dili \u00f6\u011frendi\u011finde, o dilin ideolojik yap\u0131s\u0131 da bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda kurulur.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan\u0131n i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyay\u0131 ve kendini tan\u0131mas\u0131 i\u00e7in gereksindi\u011fi gere\u00e7ler, paradoksal olarak, ayn\u0131 zamanda araya mesafe koyarlar. \u0130nsan\u0131n kendi kendini ifade etmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 dil, ger\u00e7ekte insan\u0131n kendisi de\u011fildir, kendisinin yerine koydu\u011fu bir \u015fey\u2019dir. Bu gere\u00e7ler, hem ikincil, hem de birer yenidensunum\u2019durlar. Bunlar g\u00f6stergebilimsel sistemlerdir. G\u00f6sterge, ba\u015fka bir \u015feyin yerine, birisine g\u00f6re, bulunan \/duran \u015fey’dir. \u00d6rne\u011fin; “k\u00f6pek” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, k\u00f6pe\u011fin kendisi de\u011fildir, k\u00f6pekleri veya belli bir k\u00f6pe\u011fi g\u00f6sterir ama oldu\u011fu gibi de\u011fil, i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 ba\u011flama, sunu\u015f bi\u00e7imine g\u00f6re g\u00f6sterir.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan, d\u00fcnyay\u0131 ve ya\u015fam\u0131, \u00e7o\u011funu kendi olu\u015fturdu\u011fu g\u00f6stergelerle anlamland\u0131r\u0131r. Bu g\u00f6stergelerin yenidensunumsal (representational) niteli\u011fi, bir ger\u00e7eklik izlenimini yarat\u0131r. Bize ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7ekli\u011fin yeniden ba\u015fka (d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f) bir bi\u00e7imini sunar, bu arada sunu\u015f bi\u00e7imini de empoze eder. Bu s\u00fcre\u00e7 hi\u00e7bir tarzda saf ve n\u00f6tr olamaz.\n<\/p>\n
\nHer g\u00f6stergebilimsel sistemin kendine \u00f6zg\u00fc bir s\u00f6ylemi vard\u0131r. Herhangi bir ger\u00e7ekli\u011fi yenidensunmay\u0131 \u00fcstlenen bir sistemde, y\u00fczeysel d\u00fczlemde yer alan \u00f6yk\u00fc, ses \/ m\u00fczik, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, daha derinde yatan s\u00f6ylemi maskeler. S\u00f6ylem burada, yenidensunulan\u0131n sunu\u015f bi\u00e7iminin kurallar\u0131n\u0131 belirleyen mekanizma olarak g\u00f6r\u00fclmelidir. Bu olgular i\u00e7 i\u00e7e iki \u00e7er\u00e7eve olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bunlardan ilki yenidensunum s\u00fcrecinde kullan\u0131lacak olan ayg\u0131t\u0131n [(apparatus) \u00f6rne\u011fin, foto\u011fraf makinas\u0131 vb.] maddi varl\u0131\u011f\u0131ndan e\u015fdeyi\u015fle, fiziksel \u00f6zelliklerinden kaynaklanan dilsel gramerdir. S\u00f6zkonusu ikinci olgu, bu a\u00e7\u0131klanan \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde yer al\u0131r. Bu ise, ayg\u0131t\u0131n sunum kapasitesinin birey taraf\u0131ndan kullan\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7imi, sunu\u015f tarz\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin; bir romanc\u0131, yazd\u0131\u011f\u0131 romanda kendine has bir s\u00f6ylem geli\u015ftirebilir, ama bu \u00fcslup veya tarz, yazd\u0131\u011f\u0131 dilin getirdi\u011fi kural, s\u0131n\u0131r ve olanaklar\u0131n i\u00e7inde geli\u015fir. O dil kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece o genel s\u00f6ylemin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kabilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Sonu\u00e7ta, yenidensunum s\u00f6ylemin terimleriyle incelenmelidir.\n<\/p>\n
\n“Yenidensunum” (representation) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc anlam olarak, “tasvir etme, ifade etme, temsil etme, benzerlik, e\u015fde\u011fer olma, yerine ge\u00e7me ve i\u015faret etme, vb.,\u201d kavramlar\u0131 i\u00e7ermektedir.\n<\/p>\n
\nYenidensunum olarak kabul edilen bir yap\u0131t varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki ba\u015fka bir varl\u0131\u011fa bor\u00e7ludur. Bir yap\u0131t\u0131n yenidensunum say\u0131labilmesi i\u00e7in, onun i\u015faret etti\u011fi, konu ald\u0131\u011f\u0131 bir modelin de bulunmas\u0131 gerekir. Model veya konu hakk\u0131nda \u00f6nbilgisi olmayan bir kimse i\u00e7in, yenidensunumdan da s\u00f6zedilemez. B\u00fct\u00fcn bu anlamlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda yenidensunum, kendisi d\u0131\u015f\u0131nda ve onun i\u00e7in varoldu\u011fu olgunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kendili\u011finden g\u00fcndeme getirir. Bu yenidensunuma kaynakl\u0131k eden ve onun ba\u015flang\u0131c\u0131 olan olgunun varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. E\u015fdeyi\u015fle, yenidensunumun konusu, modelidir. Bu olguya i\u015faret ederken yenidensunum, orijinalinin \u00f6zelliklerini indirgenmi\u015f ve farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir bi\u00e7imde i\u00e7erir. Bu \u201cy\u00fczden bir yenidensunum ile “konu ald\u0131\u011f\u0131” aras\u0131nda bir e\u015fde\u011ferlilik s\u00f6zkonusu de\u011fildir.\n<\/p>\n
\nYenidensunumun Alg\u0131lanmas\u0131<\/b>
\nYenidensunum s\u00fcreci hakk\u0131ndaki en basit g\u00f6r\u00fc\u015f \u015f\u00f6yle dile getirilebilir; “A, ancak B’ye benzedi\u011fi oranda onun bir yenidensunumudur”. Bu naiv g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn eksik noktalar\u0131 ilk bak\u0131\u015fta a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Ancak, “benze\u015fme” yenidensunum i\u00e7in yeterince a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir durum de\u011fildir. Yenidensunum “benze\u015fme” halini i\u00e7erebilir, ancak onun ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in gerekli de\u011fildir. Benze\u015fme, yenidensunumun aksine “yans\u0131mal\u0131” (reflexive) bir durum g\u00f6sterir. \u015e\u00f6yle ki, bir nesne en y\u00fcksek \u00f6l\u00e7\u00fclerde kendisine benzeyebilir fakat kendi kendisinin yenidensunumu olamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc benze\u015fme olgusunun bile en az\u0131ndan kendi d\u0131\u015fmda bir varl\u0131\u011fa y\u00f6nelik olmas\u0131, ba\u015fka bir \u015fey’e y\u00f6nelik olmas\u0131 gerekmektedir. Ayr\u0131ca, “benze\u015fme” simetrik bir yap\u0131dad\u0131r. \u201cB, A’ya benzedi\u011fi oranda, A, B’ye benzemektedir”. Fakat kendisinin resmi, Duke Ellington\u2019\u0131n bir yenidensunumu olurken, Duke Ellington\u2019\u0131n kendisi resminin bir yenidensunumu de\u011fildir.\n<\/p>\n
\nBir resmin herhangi bir nesnenin yenidensunumu olabilmesi i\u00e7in, onu simgelemesi, ona i\u015faret etmesi gerekir. “Benze\u015fme” olgusu, bu g\u00f6nderme i\u00e7in yeterli ve gerekli de\u011fildir. B\u00f6ylece, herhangi bir \u015fey, di\u011fer herhangi bir \u015feyin yenidensunumu olabilir. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7in tek ko\u015ful g\u00f6stergenin olu\u015fmas\u0131d\u0131r. \u201cBenze\u015fme” bu s\u00fcre\u00e7ten ba\u011f\u0131ms\u0131z tutulmal\u0131d\u0131r. Nesne ve yenidensunumu aras\u0131ndaki ili\u015fki, “g\u00f6steren” ve “g\u00f6sterilen” olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda daha da a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBir resme veya foto\u011frafa bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hi\u00e7bir zaman, derinli\u011fin (\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc boyutun) kendinden \u00e7ok yan\u0131lsamas\u0131n\u0131 (illusion) seyretti\u011fimizi akl\u0131m\u0131zdan \u00e7\u0131karamay\u0131z. Yenidensunumlar\u0131n alg\u0131lanmas\u0131 konusundaki en temel kuram James J.Gibson taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen “Do\u011frudan Kay\u0131t Kuram\u0131” (Direct Registration Theory)d\u0131r. Bu kurama g\u00f6re, genel olarak alg\u0131lama sorunsuz bir s\u00fcre\u00e7tir. \u00c7\u00fcnk\u00fc duyular\u0131m\u0131za ula\u015fan veriler somut ve zengindir. Nesnelerden g\u00f6z\u00fcm\u00fcze yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131k, kayna\u011f\u0131 hakk\u0131nda yeterli bilgiler i\u00e7erir. \u00d6rne\u011fin; doku, kontrast, \u015fekil vb. \u0130ki hareketli g\u00f6ze sahip birey taraf\u0131ndan bu bilgiler al\u0131n\u0131r ve sinir sistemi yoluyla kaydedilir. Bu da, nesneler hakk\u0131nda do\u011fru alg\u0131lara neden olur. Bu anlamda alg\u0131lama, dolays\u0131z, tahmin, yorum ve \u00e7aba gerektirmeyen bir s\u00fcrece sahiptir. Yine Gibson’ a g\u00f6re, herhangi bir resmin alg\u0131lanmas\u0131 da, do\u011fal bir \u00e7evrenin alg\u0131lanmas\u0131 kadar kendili\u011finden ve s\u0131radan bir s\u00fcre\u00e7tir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, yenidensunum (resim) g\u00f6rsel veriler a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin bir kaynakt\u0131r. Gibson bu t\u00fcr verileri, do\u011fal \u00e7evreden edinilen alg\u0131sal verilerle e\u015fde\u011fer tutmu\u015ftur. Hareket ve paralaks ipu\u00e7lar\u0131n\u0131n, resmin yaln\u0131zca iki boyutlu bir d\u00fczlem oldu\u011funu s\u00f6ylemelerine kar\u015f\u0131n, izleyenin resmi, \u00fc\u00e7boyutlu uzamdaki nesnelerin birer yenidensunumu olarak alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lan bir\u00e7ok ipucu bulunmaktad\u0131r. \u0130ki boyutlu resim hakk\u0131nda retina taraf\u0131ndan edinilen veriler, sinir sistemi taraf\u0131ndan \u00fc\u00e7 boyutlu nesnelerin yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rsel deneyimi olu\u015fturmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\n1961 y\u0131l\u0131nda Smith ve Smith’in ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ara\u015ft\u0131rman\u0131n bulgular\u0131na g\u00f6re; bir delikten seyredilen foto\u011fraf, deneklerde ger\u00e7ek mekana bakt\u0131klar\u0131 izlenimini uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu t\u00fcr ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n bulgular\u0131, J. J.Gibson taraf\u0131ndan kendi kuram\u0131n\u0131 desteklemek i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131. Ona g\u00f6re, s\u00f6zkonusu yenidensunumlardan elde edilen g\u00f6rsel alg\u0131 verileri, ger\u00e7ek d\u0131\u015f \u00e7evreden elde edilen g\u00f6rsel alg\u0131 verilerinden farks\u0131zd\u0131r. Ancak bu ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131 hakk\u0131ndaki en \u00f6nemli sak\u0131nca, izleme ko\u015fullar\u0131n\u0131n do\u011fald\u0131\u015f\u0131 olu\u015fuydu. Smith ve Smith’in ara\u015ft\u0131rmas\u0131 s\u00f6zkonusu oldu\u011funda da ayn\u0131 sak\u0131nca ge\u00e7erliydi. Denekler, foto\u011fraf\u0131 yaln\u0131zca bir delikten ve tek g\u00f6zleriyle g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi. Ancak iki g\u00f6z kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda insan derinlik hakk\u0131ndaki ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirebilmektedir. Bu da, deneklerin foto\u011fraf\u0131 iki boyutlu bir d\u00fczlem olarak alg\u0131lamalar\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Ayr\u0131ca deney s\u0131ras\u0131nda foto\u011frafa delikten bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, kafa da hareketsizdir.\n<\/p>\n
\nB\u00f6ylece paralaks ipu\u00e7lar\u0131 da de\u011ferlendirilememi\u015ftir. Delik, o foto\u011fraf\u0131n \u00e7ekildi\u011fi andaki makina konumu ile ayn\u0131 tutulmu\u015ftur. Bu y\u00fczden iki boyutlu yenidensunumlara \u00f6zg\u00fc perspektif bozuklu\u011fu da alg\u0131lanamaz hale getirilmi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131n, \u015funlar\u0131 belirtmemiz gerekir; resim veya foto\u011fraflar bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan izlenirler. B\u00f6ylece izleyen, her zaman foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken makinan\u0131n durdu\u011fu konumda veya resmi yapan ressam\u0131n g\u00f6z\u00fc ile ayn\u0131 konumda de\u011fildir, hareket halindedir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcde perspektif bozuklu\u011fu yarat\u0131rlar. Bu da g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ek olmaktan \u00e7ok yaln\u0131zca iki boyutlu bir d\u00fczlem oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kart\u0131r. Sonu\u00e7 olarak belirtilmesi gereken nokta, do\u011fal ko\u015fullar alt\u0131nda hi\u00e7bir zaman bir nesne ile onun yenidensunumunun olu\u015fturdu\u011fu alg\u0131lar\u0131n kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmayaca\u011f\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nYenidensunumun alg\u0131lanmas\u0131ndaki bir diger g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, bu alandaki, “Yap\u0131salc\u0131 Kuram” olu\u015fturmaktad\u0131r. 1960 y\u0131l\u0131nda E.H. Gombrich, resimlerin iki boyutlu d\u00fczlemler d\u0131\u015f\u0131nda birer yenidensunum olarak alg\u0131lanabilmeleri i\u00e7in, baz\u0131 okuma (kod a\u00e7ma) s\u00fcre\u00e7lerini gerektirdiklerini savunmu\u015ftur. \u015e\u00f6yle ki; alg\u0131layan\u0131n yenidensunulmu\u015f nesneleri tan\u0131mas\u0131 ve derinlik ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 elde edebilmesi i\u00e7in baz\u0131 nesnelerin bilin\u00e7kat\u0131nda de\u011ferlendirilebilmeleri gerekir. E\u011fer yenidensunulan nesne hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u00f6nbilgiye sahip de\u011filsek, bu resim yanl\u0131\u015f alg\u0131lanacakt\u0131r. Yenidensunulan nesnenin incelemeye a\u00e7\u0131k olmad\u0131g\u0131 durumlarda bir yenidensunumdan da s\u00f6zedilemez. Gombrich bu konuda \u015fu \u00f6rne\u011fi vermi\u015ftir; bir resimdeki giysinin k\u00fcrk olan k\u0131s\u0131mlar\u0131, o resim ne kadar
\nger\u00e7ek\u00e7i olursa olsun, dokunsal veriler sa\u011flamaz. Resim \u00fczerindeki k\u00fcrk\u00fcn dokusunun alg\u0131layan taraf\u0131ndan okunmas\u0131, a\u00e7\u0131mlanmas\u0131 gerekmektedir. Ancak daha \u00f6nce k\u00fcrke hi\u00e7 dokunmam\u0131\u015f bir kimse, resim \u00fczerindeki k\u00fcrk dokusuna ait g\u00f6rsel verileri de\u011ferlendiremeyecektir. Ayn\u0131 olay, daha \u00f6nce hi\u00e7 \u201ckar” ile kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015f birinin ilk kez kar resmi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7mi\u015ftir. Bu kimse resimde ki beyazl\u0131\u011f\u0131 cilal\u0131 bir doku olarak nitelemi\u015ftir. Bu alg\u0131 bozuklu\u011fu yada eksikli\u011fi, ger\u00e7ek nesnelere ait \u00f6nbilgilere sahip olunmad\u0131g\u0131 durumlarda ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nGombrich’e g\u00f6re, iki boyutlu yenidensunumlarda derinli\u011fin alg\u0131lanmas\u0131, \u00f6nbilgiler taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen “yans\u0131tma” (projection) mekanizmas\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015fir. Derinlik duygusu vermek amac\u0131yla iki boyutlu d\u00fczlem \u00fczerinde kullan\u0131lm\u0131\u015f her t\u00fcrl\u00fc \u015fekil belirsizdir. Uzayda, iki boyutlu olarak dogru perspektif i\u00e7inde alg\u0131lanabilecek sonsuz say\u0131da \u015fekil bulunmaktad\u0131r. \u00d6rnegin; oval bir nesnenin resmi, resim d\u00fczlemine paralel oval bir nesnenin yenidensunumu olabilece\u011fi gibi, yatay duran daireseli bir nesnenin yenidensunumu olabilir.\n<\/p>\n
\n\u0130nsan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7evresinde alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm nesneler genellikle kendine farkl\u0131 uzakl\u0131klarda bulunur. Ancak iki boyutlu bir d\u00fczlem \u00fczerinde (resim veya foto\u011fraf) yenidensunulmu\u015f nesnelerin hepsi onu izleyene e\u015fit uzakl\u0131ktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla izleyen, resim veya foto\u011frafa g\u00f6re yer de\u011fi\u015ftirdik\u00e7e, nesnelerin de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerini alg\u0131layamaz. \u00d6rnegin; resim veya foto\u011fraftaki bir “masa”n\u0131n arkas\u0131na ge\u00e7emez. B\u00fct\u00fcn iki boyutlu yenidensunumlar i\u00e7in, uzamda perspektiflerinin do\u011fru g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fc yaln\u0131zca bir nokta vard\u0131r. B\u00fct\u00fcn di\u011fer g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131nda s\u00f6zkonusu iki boyutlu yenidensunumlar, perspektif e\u015fdeyi\u015fle, geometrik a\u00e7\u0131dan bozukturlar. Ancak izleyen, kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin iki boyutlu bir yenidensunum oldu\u011funun bilincine vard\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm hallerde, s\u00f6zkonusu perspektif (geometrik) bozukluklar zihinde dengelenir, d\u00fczeltilir.\n<\/p>\n
\n\u00c7a\u011fda\u015f resim sanat\u0131 \u00f6rneklerinde, perspektif yaln\u0131zca bir noktaya g\u00f6re degil, birka\u00e7 ayr\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re ayn\u0131 tuval \u00fczerinde sunulmu\u015ftur.\n<\/p>\n
\n\u0130ki g\u00f6z\u00fcn birbirinden uzak olarak ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131lamas\u0131, yenidensunumda kaybolan (iki boyutlu oldu\u011fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc) derinlik etkisini tekrar olu\u015fturamaz. Tam tersine, iki boyutlu sunumlarda perspektif, tek g\u00f6z ile ger\u00e7e\u011fe daha yak\u0131n olarak alg\u0131lan\u0131r.\n<\/p>\n
\nResim veya foto\u011fraf gibi yenidensunumlar, konu ald\u0131klar\u0131 ger\u00e7ek nesnenin yaln\u0131zca belli \u00f6zelliklerini g\u00f6sterebilirler. Di\u011fer b\u00fct\u00fcn \u00f6zellikler, alg\u0131layan taraf\u0131ndan zihinde tamamlan\u0131r. Resimler, yenidensunumlar\u0131 olduklar\u0131 nesneler ile nesnel olarak benze\u015fmezler.<\/p>\n
\n\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmlerde, ger\u00e7ek olarak kabul edilen nesnelerin yaln\u0131zca bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn bireyler taraf\u0131ndan an\u0131nda alg\u0131lanabildi\u011fini s\u00f6yledik. Yenidensunum s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, alg\u0131lanan \u00f6zelliklerin yans\u0131t\u0131lmas\u0131 da baz\u0131 s\u0131n\u0131rn\u0131l\u0131l\u0131klar i\u00e7ermektedir. Sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131n, yenidensunulan nesnenin do\u011frudan veya soyutlanm\u0131\u015f benzerleri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131nd\u0131r. Her sanat\u00e7\u0131 yenidensunumu i\u00e7in konu ald\u0131\u011f\u0131 nesneleri aktar\u0131rken, bi\u00e7im ile ilgili baz\u0131 soyutlamalara ba\u015fvurur. \u00d6rnegin; heykeltra\u015f renk ve boyut ile ilgili, ressam ise, renk, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc boyut ve kontr \u00e7izgileri ile ilgili soyutlamalar yapar. Bu anlamda, ressam\u0131n \u00e7izgisi (olu\u015fturdu\u011fu kontr\/ \u015fekil ve arkafon aras\u0131ndaki ayr\u0131m noktas\u0131) do\u011fada rastlanmayan bir olgu oldu\u011fundan, hep soyutlaman\u0131n en \u00fcst d\u00fczeyi olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Do\u011fada nesnelerin bi\u00e7imi, onlar\u0131n \u00f6n\u00fcnde durduklar\u0131 fon ile olan ili\u015fkileri (figure-ground) \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde ortaya \u00e7\u0131kar.\n<\/p>\n
\nAyr\u0131ca, nesneler ve nesnelerin alg\u0131lanabilir \u00f6zellikleri aras\u0131ndaki niteliksel fark da alg\u0131lamay\u0131 ve alg\u0131lanan\u0131n da yenidensunum olarak yans\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 daha karma\u015f\u0131k hale getirmektedir. 1920’lerde Picasso\u2019ya neden nesneleri olduklar\u0131 gibi \u00e7izmedi\u011fi soruldu\u011funda, o da \u201c- zaten nesneler olduklar\u0131 gibi de\u011fillerdir,” cevab\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. Bu, nesnenin kendisi ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc aras\u0131ndaki nitel farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 vurgular bir yan\u0131tt\u0131r.\n<\/p>\n
\nYenidensunum s\u00fcrecini a\u00e7\u0131klama umuduyla ortaya at\u0131lan bir ba\u015fka kuram da, “Kopya Kuram\u0131”d\u0131r. Ancak bu d\u00fc\u015f\u00fcnce daha ilk a\u015famada, neyin kopya edilece\u011fi veya edildi\u011fi sorusuna cevap veremedi\u011fi i\u00e7in yara alm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zkonusu kopya, nesnenin kopyas\u0131 m\u0131d\u0131r? yoksa sanat\u00e7\u0131n\u0131n (yenidensunumu ger\u00e7ekle\u015ftiren kimse) alg\u0131 veya duygular\u0131n\u0131n kopyas\u0131 m\u0131d\u0131r? Bu y\u00fczden en az\u0131ndan felsefi olarak, bir yenidensunumu olu\u015fturan yap\u0131t ve ona kaynakl\u0131k etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen model aras\u0131ndaki ili\u015fki, karma\u015f\u0131k ve belirsizdir. Ayr\u0131ca yenidensunumun anlam\u0131 kendindedir, ona konu olan modelden ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. Yenidensunum s\u00fcrecinin yap\u0131sal \u00f6zellikleri, onun i\u00e7eri\u011fini tan\u0131yabilmemizi ve kayna\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmam\u0131z\u0131 \u00e7o\u011funlukla olanaks\u0131z k\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; bir foto\u011frafta kaybolan benzerlik, bir karikat\u00fcrde daha belirgin olarak ortaya \u00e7\u0131kabilir.\n<\/p>\n
\n\u0130\u015faret etmenin (denotation) yenidensunum s\u00fcreci i\u00e7inde gerekli bir a\u015fama oldu\u011fu vurgulanm\u0131\u015ft\u0131.Ancak daha sonralar\u0131, “i\u015faret etmeyen” yenidensunumlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili \u00f6rnekler verildi. \u00c7eli\u015fki gibi g\u00f6r\u00fcnen olgu ancak bu a\u015famada a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanmaktad\u0131r. Bir resmin, bir insan\u0131n yenidensunumu olabilmesi i\u00e7in ona i\u015faret etmesi gerekmektedir, ancak resmin bir insan yenidensunumu olabilmesi i\u00e7in hi\u00e7bir\u015feye i\u015faret etmesi gerekmemektedir. B\u00f6ylelikle, yenidensunum s\u00fcreci hakk\u0131nda ortaya at\u0131lm\u0131\u015f “kopya kuram\u0131”n\u0131n ikinci zay\u0131f noktas\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmaktad\u0131r. E\u011fer bir yenidensunum, herhangi bir bi\u00e7imde, bir nesneye i\u015faret etmiyorsa, o zaman yenidensunum ve modeli aras\u0131ndaki bir benzerlikten de s\u00f6zedilemez. \u00d6rne\u011fin; Rembrandt\u2019\u0131n “Avc\u0131l\u0131 Manzara” tablosundaki avc\u0131, ger\u00e7ek bir ki\u015fiye i\u015faret etmiyordur. Bu resimdeki avc\u0131, yaln\u0131zca Rembrandt\u2019\u0131n tablosundaki avc\u0131ya i\u015faret ediyordur. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, kendi kendisinin i\u00e7in oradad\u0131r. Zaten bu avc\u0131n\u0131n o tablo i\u00e7indeki ger\u00e7ek ki\u015fili\u011fi al\u0131mlayan i\u00e7in, ressam\u0131n kan grubu kadar \u00f6nemsiz bir olgudur.\n<\/p>\n
\nYenidensunum, nesneleri “taklit etme” gibi, pasif bir eylemi i\u00e7ermez. Aksine, nesnelerin sahip olduklar\u0131 \u00f6zelliklerin s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi \u00f6znel bir s\u00fcreci kapsar. Nesne ve olaylar sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in, t\u00fcm \u00f6zellikleri ayr\u0131mla\u015fm\u0131\u015f ve s\u0131n\u0131flanm\u0131\u015f bir bi\u00e7imde anlat\u0131ma a\u00e7\u0131k olarak beklememektedirler. Etkili bir yenidensunum, bulu\u015f ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k gerektiren bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. E\u011fer yenidensunum s\u00fcrecine konu olan nesne bir di\u011fer sanat yap\u0131t\u0131 ise, o zaman “taklit etme” olgusu g\u00fcndeme gelir.\n<\/p>\n
\nHer t\u00fcrl\u00fc sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n birer yenidensunum oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 Plato ve Aristo’ya kadar dayanmaktad\u0131r. Ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f sonralar\u0131, R\u00f6nesans kuramc\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan da benimsenmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise, hi\u00e7bir sanat yap\u0131t\u0131 bir yenidensunum olarak kabul edilmemektedir. \u015e\u00f6yle ki; bir yenidensunum, sanat yap\u0131t\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir ancak, onu sanat yap\u0131t\u0131 ve yenidensunum yapan \u00f6zellikleri farkl\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\n“Ger\u00e7eklik” ve Yenidensunum<\/b>
\nYenidensunumlar, \u00e7o\u011funlukla, onlara kaynakl\u0131k eden ger\u00e7ekli\u011fe olan ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde de\u011ferlendirilirler. Bu iki olgu (model Ve yenidensunum) aras\u0131ndaki ili\u015fki benze\u015fme t\u00fcr\u00fcnden de\u011filse, ne t\u00fcrdendir?\n<\/p>\n
\nBu soruya verilecek ilk cevap; ili\u015fkinin yan\u0131lsamaya ba\u011fl\u0131 oldu\u011fudur. Bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ger\u00e7e\u011fe yak\u0131n oldu\u011fu s\u00fcrece aldat\u0131c\u0131d\u0131r. Modelin g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcne yakla\u015ft\u0131k\u00e7a, kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan \u00f6zelliklerinden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 san\u0131s\u0131n\u0131 yarat\u0131r. Yenidensunum kendi \u00f6zelliklerinden \u00e7ok, ona kaynakl\u0131k eden modelin \u00f6zelliklerini \u00fcstlendi\u011finde, izleyende onun ger\u00e7ek model oldu\u011fu yan\u0131lg\u0131s\u0131n\u0131 yarat\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, bu konudaki ger\u00e7eklik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, yenidensunum modeline yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, “kopya kuram\u0131\u201dna oranla baz\u0131 \u00fcst\u00fcnl\u00fckler ta\u015f\u0131r. Burada konu a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli olan, yenidensunumun ger\u00e7e\u011fi alg\u0131lanabildi\u011fine en yak\u0131n bi\u00e7imde kopya etmesinden \u00e7ok, uygun g\u00f6zlem ko\u015fullar\u0131nda izleyende, ger\u00e7ekteki modelin yaratt\u0131\u011f\u0131 alg\u0131sal etki ve beklentilere e\u015f duyumlar yaratmas\u0131 demektir. Ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7eklik i\u00e7inde alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerde, nesneler birbirlerinden kontr \u00e7izgileri ile ayr\u0131lmazlar. Nesneleri birbirinden ay\u0131ran, daha \u00f6nce de de\u011findi\u011fimiz gibi, fon ile olan ili\u015fkileridir. Ancak ger\u00e7ek\u00e7i olarak niteleyebilecegimiz bir resimde kontr \u00e7izgileri vard\u0131r ve bu yan\u0131lsama da, yenidensunumun izleyende yaratt\u0131\u011f\u0131 alg\u0131y\u0131, ger\u00e7ek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn izleyende yarataca\u011f\u0131 alg\u0131ya yakla\u015ft\u0131r\u0131r.\n<\/p>\n
\nYenidensunumun yaratt\u0131\u011f\u0131 yan\u0131lsama oran\u0131nda ger\u00e7ekteki modeline yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimsendik\u00e7e baz\u0131 ufak noktalar\u0131n daha ayd\u0131nlanmas\u0131 gerekmektedir. Yenidensunumun alg\u0131lanmas\u0131nda, yan\u0131lsaman\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131n birtak\u0131m bireysel \u00f6l\u00e7\u00fctlere dayanmas\u0131 da \u00e7ok do\u011fald\u0131r. Alg\u0131n\u0131n bireyselli\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde, yenidensunumun ger\u00e7eklik \u00f6l\u00e7\u00fctleri de farkl\u0131l\u0131k kazanmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBu durumda geli\u015ftirilen bir di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi ise, yenidensunumun ger\u00e7ek\u00e7ili\u011finin, asl\u0131na ait bilgiLeri en fazla iletebildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde artt\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak bu g\u00f6r\u00fc\u015f de \u00e7abuk yaralanm\u0131\u015ft\u0131r. Al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir perspektife sahip ve ger\u00e7ek renklere uygun olarak boyanm\u0131\u015f bir resim d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bir de, ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn tam ters perspektif ve her rengin tamamlay\u0131c\u0131 renklere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ba\u015fka bir resmi g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcne getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131n. \u0130kinci resim gerekli kod a\u00e7\u0131m\u0131ndan sonra konu ald\u0131klar\u0131 ayn\u0131 ger\u00e7eklik hakk\u0131nda birinci resmin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kadar bilgi iletebilmekte ve fakat onun kadar ger\u00e7ek\u00e7i olamamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla yenidensunumun konu ald\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik hakk\u0131nda iletti\u011fi bilgilerin, onun bu konudaki sadakatinin bir \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc oldu\u011funu da hi\u00e7 s\u00f6yleyemeyiz. Her iki resmin ger\u00e7eklikle ilgili boyutlar\u0131n\u0131n okunmas\u0131, birtak\u0131m “anahtar”lar\u0131n elde edilmesini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. Birinci resim i\u00e7in “anahtar” kendili\u011finden edinilmi\u015fken, ikinci resmin okunmas\u0131, baz\u0131 yorumlar\u0131 ve bu yorumlar\u0131n uygun \u015fekilde kullan\u0131m\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Birinci resmin i\u00e7erdi\u011fi simgeler saydamd\u0131r ve okunmas\u0131 da kendili\u011finden, an\u0131nda geli\u015fir. Bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ile ilgili kod a\u00e7\u0131m\u0131 bir al\u0131\u015fkanl\u0131k oldu\u011fundan, fazla \u00e7aba gerektirmemektedir. Asl\u0131nda, ilk resmin okunmas\u0131 da birtak\u0131m ko\u015fullar\u0131n bilinmesini gerekli k\u0131lmaktad\u0131r ancak, bu kurallar al\u0131\u015fkanl\u0131k i\u00e7inde saydamla\u015fm\u0131\u015f ve bilin\u00e7alt\u0131nda bir s\u00fcreci kapsar hale d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcm yenidensunumlar i\u00e7in ge\u00e7erli olabilecek ger\u00e7ek\u00e7ilik \u00f6l\u00e7\u00fctleri bu noktada gizlidir. E\u015fdeyi\u015fle, ger\u00e7ek\u00e7ilik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, yenidensunumun iletti\u011fi bilgilerin niceli\u011finden \u00e7ok, “kullan\u0131lm\u0131\u015f” simgelerin ne kadar \u00e7abuk okunup okunmad\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu da, o yenidensunum bi\u00e7iminin ne kadar stereotiple\u015fti\u011fine, kan\u0131ksand\u0131\u011f\u0131na ve yayg\u0131n olarak payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ile ilgilidir. B\u00f6ylelikle ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fin, yenidensunumun i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi k\u00fclt\u00fcre, zamana ve onu \u00fcreten ve yorumlayan bireylere ba\u011fl\u0131 olarak, g\u00f6reli bir yap\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu konuda, yenidensunum sistemlerine ba\u015fka a\u00e7\u0131lardan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, yeni, eski veya yabanc\u0131 olmalar\u0131na g\u00f6re, yapay veya yetersiz olarak de\u011ferlendirilebilirler. \u00d6rne\u011fin; bir nesnenin do\u011frudan yenidensunumu, M\u0131s\u0131r’\u0131n 5.hanedan\u0131ndan bir kimse i\u00e7in, 18yy. Japonyas\u0131nda ya\u015fayan bir kimseye oldu\u011fundan \u00e7ok daha farkl\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde, s\u00f6zkonusu nesnenin yenidensunumu, 20yy. \u0130ngilizi i\u00e7in de farkl\u0131l\u0131klar ta\u015f\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu t\u00fcr farkl\u0131l\u0131klar\u0131n kar\u015f\u0131 k\u00fclt\u00fcrden bireyler taraf\u0131ndan anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in s\u00f6zkonusu yenidensunum bi\u00e7iminin a\u00e7\u0131mlanmas\u0131na y\u00f6nelik baz\u0131 kurallar\u0131n \u00f6\u011frenilmesini gerekli k\u0131lmaktad\u0131r. B\u00f6ylelikle “ger\u00e7ek\u00e7ilik”, bir t\u00fcr yenidensunum dizgesi haline d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir. Ger\u00e7ek\u00e7ilik, yenidensunum ve konusu aras\u0131ndaki sabit bir ili\u015fkiden \u00e7ok, genel olarak kabul edilmi\u015f yenidensunum dizgelerinin, “o” yenidensunum i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f olanla ili\u015fkisini i\u00e7erir. Standart olarak kabul edilen ise, \u00e7o\u011funlukla, gelenekselle\u015fmi\u015f yenidensunum dizgeleridir.\n<\/p>\n
\nBir yenidensunumun ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fi, “taklit”, “yan\u0131lsama” veya “bilgi iletme”den \u00e7ok, bu ili\u015fkinin tekrarlanarak yer etmi\u015f olmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Herhangi bir resim, herhangibir nesne, olay veya d\u00fc\u015f\u00fcncenin yenidensunumu olarak kabul edilebilir. “Yenidensunum”, bir se\u00e7me, do\u011fruluk ve bilgi iletme i\u015flemi oldu\u011fu kadar, “ger\u00e7ek\u00e7ilik” de, bir al\u0131\u015fkanl\u0131k ve kan\u0131ksama durumudur.\n<\/p>\n
\nYenidensunum sistemlerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, bir resmin ba\u015fka sistem i\u00e7inde “do\u011fru” fakat “ger\u00e7ek\u00e7i olmayan” bir anlam kazanmas\u0131n\u0131 sonu\u00e7larken, bir di\u011fer sistem i\u00e7in ayn\u0131 resmin, “yanl\u0131\u015f” fakat “ger\u00e7ek\u00e7i” olarak nitelenmesine yol a\u00e7abilir. Resmin ger\u00e7ek\u00e7ili\u011finin, onun konu ald\u0131\u011f\u0131 nesne ve kendisi aras\u0131ndaki benze\u015fmeye dayand\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f, asl\u0131nda o resmin i\u00e7inde \u00fcretildi\u011fi yenidensunum sisteminin kurallar\u0131na olan uygunlu\u011fu ve yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ile \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. Bir resmin do\u011faya benzedi\u011fi s\u00f6ylendi\u011finde as\u0131l anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken, o resmin s\u00f6zkonusu sistem i\u00e7inde do\u011fan\u0131n genellikle resmedildi\u011fi bi\u00e7ime benzedi\u011fidir. Resmin bireyde uyand\u0131raca\u011f\u0131 yan\u0131lsaman\u0131n (konu ald\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek model yerine alg\u0131lanmas\u0131), model hakk\u0131nda izleyen taraf\u0131ndan edinilmi\u015f \u00f6nyarg\u0131lara ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu \u00f6nce de s\u00f6ylemi\u015ftik. Bu \u00f6nyarg\u0131lar da \u00e7o\u011funlukla, modeli olu\u015fturacak nesnelerin tasvir edili\u015flerinden (di\u011fer yenidensunumlardan) etkilenir. Benze\u015fme ve aldat\u0131c\u0131l\u0131k, yenidensunum s\u00fcrecinin sabit ve ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6l\u00e7\u00fctleri olmaktan \u00e7ok, onun \u00fcr\u00fcnleri olan olgulard\u0131r.\n<\/p>\n
\nBuraya kadar s\u00fcrekli vurgulanmas\u0131 ama\u00e7lanan nokta, yenidensunum ve konu ald\u0131\u011f\u0131 model aras\u0131ndaki benze\u015fmenin, o yenidensunumun ger\u00e7ekli\u011fi ile ilgili olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Benze\u015fme \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, yenidensuntum sistemine ba\u011fl\u0131 olarak g\u00f6reli bir yap\u0131dad\u0131r.\n<\/p>\n
\nB\u00f6ylelikle, yenidensunum s\u00fcrecinin basit bir fiziksel yans\u0131tmadan ibaret olmay\u0131p, g\u00f6reli ve de\u011fi\u015fken bir simgesel ili\u015fkiden kurulu oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf<\/b>\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcnt\u00fc \/Teknik G\u00f6r\u00fcnt\u00fc<\/b>
\nG\u00f6r\u00fcnt\u00fcler anlaml\u0131 y\u00fczeylerdir. \u00c7o\u011funlukla mekan ve zaman ile ilgili d\u00f6rt boyutu, iki boyutlu bir d\u00fczlem haline getirerek, kendi d\u0131\u015flarindaki \u015feylere i\u015faret ederler. G\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin anlam\u0131, onlar\u0131n y\u00fczeylerinde yatmaktad\u0131r. Bu anlam ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6ze \u00e7arpabilir ancak \u00e7ok y\u00fczeysel bir de\u011ferlendirme olur. S\u00f6zkonusu anlam\u0131n derinliklerine inmek istersek, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc olu\u015fturan yap\u0131lar\u0131 tekrar biraraya getirmek gerekir. Bunun i\u00e7in g\u00f6z, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc y\u00fczeyindeki de\u011fi\u015fik noktalara odaklan\u0131r. G\u00f6z\u00fcn, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc y\u00fczeyindeki bu hareketlerine “tarama” denir. Tarama, o g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc olu\u015fturan \u00f6\u011felerin de\u011fi\u015fik s\u0131ralarla alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 sonu\u00e7layarak, kendi i\u00e7inde ba\u011f\u0131ms\u0131z bir zaman ve anlam kurgusu yarat\u0131r.\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcnt\u00fcler i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7eklik s\u00f6zkonusu oldu\u011funda a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 i\u015flevler \u00fcstlenirler. \u0130nsan, kendi d\u00fcnyas\u0131na eri\u015fme \u00e7abalar\u0131nda yine kendi \u00fcretti\u011fi k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131lardan yararlan\u0131r. Ancak i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyay\u0131 ona daha yak\u0131nla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 umdu\u011fu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler bu i\u015flevleri s\u0131ras\u0131nda ister istemez, insan ve onun ger\u00e7ekli\u011fi aras\u0131na girerek s\u00f6zkonusu uzakl\u0131\u011f\u0131 daha da artt\u0131r\u0131rlar. Bu \u00f6zellikleri ile g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler insan i\u00e7in, i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ekli\u011fin bir haritas\u0131 olmaktan \u00e7ok bir perde durumundad\u0131rlar. Ger\u00e7ekli\u011fi sunarken, onu “yeniden” sunmu\u015f olurlar. Sonu\u00e7ta insan ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik i\u00e7inde y\u00f6n\u00fcn\u00fcn bulmak i\u00e7in \u00fcretti\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin aras\u0131nda kaybolma tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nTeknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin bir ayg\u0131t (apparatus) taraf\u0131ndan \u00fcretilmeleri, onlara di\u011fer g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerden \u00e7ok farkl\u0131 \u00f6zellikler kazand\u0131rmaktad\u0131r. Bilimsel metinlerin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olan ayg\u0131t da, teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri bilimsel metinlerin dolayl\u0131 bir sonucu haline getirir. Bu \u00f6zellikler teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri tarihsel ve ontolojik ba\u011flamda, geleneksel g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerden \u00e7ok farkl\u0131 bir konuma oturtmaktad\u0131r. Teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi her zaman zordur. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok kimse taraf\u0131ndan ilk bak\u0131\u015fta b\u00f6yle bir s\u00fcrece (okunma\/kod a\u00e7ma) gerek olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin anlam\u0131n\u0131n, onlar\u0131n y\u00fczeyinde ve \u00e7abas\u0131z bir al\u0131mlamaya a\u00e7\u0131k bekledi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi yayg\u0131nd\u0131r. Y\u00fczeyde yatt\u0131\u011f\u0131 san\u0131lan bu anlam ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc aras\u0131ndaki ili\u015fki, bir parmak izindeki fiziksel neden, sonu\u00e7 ili\u015fkisine benzetilmektedir. \u00d6rnekte g\u00f6r\u00fcnt\u00fc “iz”dir, anlam\u0131 ise, “nedeni”dir (parmak). B\u00f6ylelikle teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerde i\u015faret edilen ger\u00e7ekli\u011fin onun nedeni oldu\u011fu ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinde, ba\u015f\u0131 sonu belli bir neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisinin son halkas\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin; \u0131\u015f\u0131k nesnelerden yans\u0131r ve yine \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 bir y\u00fczey \u00fczerine d\u00fc\u015ferek iz b\u0131rak\u0131r, daha sonra t\u00fcrl\u00fc fiziksel\/ kimyasal s\u00fcre\u00e7lerle teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler olu\u015fur. Sonu\u00e7ta bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin anlamlar\u0131, ger\u00e7eklikle ayn\u0131 d\u00fczlemdeymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri izleyen kimse onu, \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi gereken bir simgeler b\u00fct\u00fcn olarak g\u00f6rmekten \u00e7ok, i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ekli\u011fin bir aynas\u0131 olarak de\u011ferlendirir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcrde hi\u00e7 simgesel olmayan nesnel \u00f6zellikleri, onu izleyenlerde bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye bakt\u0131klar\u0131ndan \u00e7ok, bir pencerenin i\u00e7inden ger\u00e7ekli\u011fi seyrettikleri yan\u0131lsamas\u0131n\u0131 do\u011furmaktad\u0131r. \u00c7o\u011funlukla insan, bu t\u00fcr g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ger\u00e7ekli\u011fine kendi g\u00f6zlerine g\u00fcvendi\u011fi kadar g\u00fcvenmektedir. Teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler
\nzaten genellikle bir “g\u00f6r\u00fcnt\u00fc” olarak de\u011fil fakat, “g\u00f6r\u00fc\u015f” olarak de\u011ferlendirilmektedir. \u0130lgi, g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin \u00fcretim s\u00fcrecinden \u00e7ok, bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin i\u015faret etti\u011fi ger\u00e7ekli\u011fe y\u00f6neliktir. Bu t\u00fcr yanl\u0131\u015f ele\u015ftirel g\u00f6r\u00fc\u015fler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin metnin yerini ald\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011fda \u00e7ok tehlikelidir. Bu tehlike, teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin “nesnel”li\u011finin asl\u0131nda bir oyun oldu\u011fundan ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Onlar yaln\u0131zca bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcd\u00fcrler ve bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc de simgeseldirler. Hatta geleneksel g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerden daha soyut ve simgesel a\u00e7\u0131dan kar\u0131\u015f\u0131k yap\u0131dad\u0131rlar. Anlamlar\u0131 da do\u011frudan ger\u00e7ekli\u011fe d\u00f6n\u00fck de\u011fil fakat, metinlere y\u00f6neliktir. Bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler varl\u0131klar\u0131n\u0131, metinlerin g\u00f6rsel olarak kavramla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi \u00e7ok yeni t\u00fcrde bir yarat\u0131cl\u0131\u011fa bor\u00e7ludur.\n<\/p>\n
\nGeleneksel bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, simgelerle u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7ok kolayl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz.\n<\/p>\n
\nE\u011fer b\u00f6yle bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek istiyorsak, yap\u0131t\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren kimsenin kodlama s\u00fcrecine uygun olarak simgeleri bir kod a\u00e7ma i\u015flemine tabi tutmam\u0131z gerekmektedir. Ancak teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesinde i\u015f bu kadar basit de\u011fildir. Burada da ressam gibi, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve anlam\u0131 aras\u0131na baz\u0131 unsurlar\u0131n girdi\u011fi bir ger\u00e7ektir. Ancak bu sefer s\u00f6zkonusu unsur “kamera” (foto\u011fraf makinas\u0131) ve onu kullanan “ki\u015fi”dir. Fakat ayg\u0131t\u0131 kullanan, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve anlam ili\u015fkisi aras\u0131ndaki zincirleri (fiziksel neden, sonu\u00e7 ili\u015fkisi) koparmamaktad\u0131r. Bunun yan\u0131s\u0131ra, anlam ve ona etkide bulunan unsurla girdi-\u00e7\u0131kt\u0131 olarak ili\u015fkiye ge\u00e7mektedir. Ancak anlam\u0131n unsurla ilintili bu ge\u00e7i\u015finde nelerin olup bitti\u011fi h\u00e2l\u00e2 gizlidir.\n<\/p>\n
\nYukar\u0131da a\u00e7\u0131klanan bilinmezli\u011fine ra\u011fmen, teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler konusunda baz\u0131 yorumlara da varmam\u0131z olas\u0131d\u0131r. \u015eimdiye kadar edindi\u011fimiz bilgiler \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyebiliriz; teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler yaln\u0131zca birer g\u00f6r\u00fcnt\u00fcd\u00fcrler, onlar ger\u00e7ekli\u011fe a\u00e7\u0131lan pencereler de\u011fillerdir. Her olay’\u0131 bir \u201cdurum”a \u00e7evirerek aktar\u0131rlar.\n<\/p>\n
\nAyg\u0131t (Apparatus)<\/b>
\nB\u00fct\u00fcn teknik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, bir ayg\u0131t (apparatus) taraf\u0131ndan \u00fcretilirler. Ayg\u0131tlar\u0131n \u00f6zelliklerinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda, foto\u011fraf makinasi uygun bir \u00f6rnek olarak ele al\u0131nabilir. Asl\u0131nda foto\u011fraf makinas\u0131 t\u00fcm di\u011fer ayg\u0131tlar\u0131n bir prototipini olu\u015fturmaktad\u0131r. S\u00f6zkonusu ayg\u0131tlar g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ve gelecekte, insan ya\u015fam\u0131n\u0131n en \u00f6nemli belirleyicileri durumuna gelmektedirler.\n<\/p>\n
\nAyg\u0131tlar insanlar taraf\u0131ndan \u00fcretilmi\u015f nesnelerdir. Bunlar\u0131n t\u00fcm\u00fcne “k\u00fclt\u00fcrel nesne”ler diyebiliriz. Ayg\u0131tlar i\u00e7inde \u00fcretildikleri veya kullan\u0131ld\u0131klar\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bir par\u00e7as\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n
\nK\u00fclt\u00fcrel nesneleri \u00e7ok kaba olarak ikiye ay\u0131rabiliriz. Bunlar “\u00fcretim” ve “t\u00fcketim” mallar\u0131d\u0131r. Her iki t\u00fcr nesne de, toplumsal a\u00e7\u0131dan olumlu ve i\u015flevseldirler. Bu iki t\u00fcr nesne aras\u0131ndaki ayr\u0131m asl\u0131nda, do\u011fa ve k\u00fclt\u00fcr bilimlerinin aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n da belirleyicisidir. \u00d6rnegin; k\u00fclt\u00fcr bilimleri, \u00fcretilen nesneler arkas\u0131nda gizli olan niyetleri ara\u015ft\u0131r\u0131r. Bu konuda do\u011fa bilimlerinin sordu\u011fu “neden?” sorusunun yan\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr bilimleri ayn\u0131 zamanda \u201cne i\u00e7in?” sorusunu da s\u00fcrekli sormaktad\u0131r. Bu \u00f6l\u00e7\u00fctlere g\u00f6re de foto\u011fraf makinas\u0131, foto\u011fraf \u00fcretmenin alt\u0131nda yatan gizli ama\u00e7 ve niyetleri saklamaktad\u0131r. Ancak, ayg\u0131t\u0131 bir t\u00fcr \u00fcretim arac\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde birtak\u0131m sorular daha do\u011fmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; foto\u011fraf, “elma” ve “ayakkab\u0131” gibi bir t\u00fcketim malzemesi midir? Buna ba\u011fl\u0131 olarak da foto\u011fraf makinas\u0131, “i\u011fne” veya “makas” t\u00fcr\u00fcnden bir \u00fcretim arac\u0131 m\u0131d\u0131r?\n<\/p>\n
\nBir t\u00fcr alet olarak niteleyebilece\u011fimiz \u00fcretim ayg\u0131tlar\u0131, bir\u00e7ok nesneyi do\u011fada bulundu\u011fu konumdan alarak, bizim bulundu\u011fumuz d\u00fczeye getirirler. Bu onlar\u0131n \u00fcretim a\u015famas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, her aletin onun \u00fcretim a\u015famasma konu olan nesnenin bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirdi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Do\u011fadan aletler taraf\u0131ndan al\u0131nan nesneler art\u0131k do\u011fal-olmayan bir bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek, “k\u00fclt\u00fcrel nesne” niteli\u011fine sahip olurlar.\n<\/p>\n
\nSanayi toplumu s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, en ge\u00e7erli \u00f6l\u00e7\u00fct, “i\u015f”tir. Bu toplumlar i\u00e7inde makinalar da i\u015f \u00fcretirler. Do\u011faya ait nesneleri alarak, bunlara yeni bi\u00e7imler verirler. Dolay\u0131s\u0131yla bir anlamda i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan d\u00fcnyay\u0131 da bi\u00e7imlendirmi\u015f, de\u011fi\u015ftirmi\u015f olurlar. Ancak ayg\u0131tlar (apparatus) b\u00f6yle \u00e7al\u0131\u015fmazlar. Onlar d\u00fcnyay\u0131 de\u011fil, d\u00fcnyan\u0131n anlam\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirme y\u00f6n\u00fcnde i\u015flerler. Bu a\u00e7\u0131dan i\u015flevleri de simgesel say\u0131l\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n bir i\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyememize kar\u015f\u0131n, bir \u00fcretimde bulundu\u011funu da yads\u0131yamay\u0131z.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u00e7\u0131, simgeleri belirli s\u00fcre\u00e7lere tabi tutar, \u00fcretir ve depolar. Bu s\u00fcrece benzeyen ba\u015fka s\u00fcre\u00e7ler de toplumun di\u011fer bireyleri taraf\u0131ndan de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde ya\u015fan\u0131r. Yazarlar, ressamlar, besteciler, t\u00fcketim a\u00e7\u0131s\u0131ndan foto\u011fraftan farkl\u0131 olan, resimler, metinler ve besteler gibi, \u00fczerlerinde konu\u015fulabilen, bir karara var\u0131labilen, okunabilen, izlenebilen, \u00e7al\u0131nan veya dinlenen \u00fcr\u00fcnler yarat\u0131rlar. Bu \u00fcr\u00fcnler kendi ba\u015flar\u0131na varolmalar\u0131 yerine bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn, mecralar\u0131n (media) par\u00e7alar\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u00f6zkonusu bu s\u00fcre\u00e7 ayg\u0131tlar taraf\u0131ndan i\u015flenmektedir. Bu konuda insan g\u00fcc\u00fcnden daha geni\u015f olanaklara sahiptirler ve s\u00f6zkonusu s\u00fcre\u00e7lerin olu\u015fturulmas\u0131 ve denetlenmesi gibi i\u015flevleri de \u00fcstlenmi\u015flerdir. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda ayg\u0131tlar bilgi deste\u011fini \u00fcretmektedir. \u0130nsang\u00fcc\u00fc ise, \u00e7o\u011funlukla, ayg\u0131tlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma programlar\u0131n\u0131n \u00fcretilmesinde ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n denetlenmesinde g\u00f6rev almaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nYukar\u0131da bahsedilen y\u00f6nlerden, foto\u011fraf makinas\u0131 simge \u00fcreten bir ayg\u0131t olarak nitelenebilir. Kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 kurallara g\u00f6re simgesel y\u00fczeyler \u00fcretir. Foto\u011fraf makinas\u0131, foto\u011fraf \u00fcretmek i\u00e7in programlanm\u0131\u015ft\u0131r ve \u00fcretilen her somut foto\u011fraf da, onun programlanm\u0131\u015f yeteneklerinin bir t\u00fcr g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Bu yetenekler \u00e7ok zengindir ancak s\u0131n\u0131rs\u0131z de\u011fildir. Bu yeteneklerin toplam\u0131, bir foto\u011fraf makinas\u0131 ile yap\u0131labileceklerin t\u00fcm\u00fcne e\u015fittir.\n<\/p>\n
\n\u00dcretilen her foto\u011fraf ile, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu sakl\u0131 y\u00f6nlerden baz\u0131lar\u0131 ayd\u0131nl\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n, \u00e7abalar\u0131 da, bu gizli yeteneklerin tan\u0131nmas\u0131 ve s\u00f6zkonusu yetenekleri olu\u015fturan program\u0131n t\u00fcketilmesi y\u00f6n\u00fcndedir. Foto\u011fraf makinas\u0131 (ayg\u0131t) ve foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse aras\u0131ndaki ili\u015fki t\u00fcr\u00fc \u00e7ok yenidir. Burada, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken, ne sabit, ne de de\u011fi\u015fken bir unsur durumundad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, foto\u011fraf makinas\u0131 ve onu kullanan kimse, birarada i\u015flevsel bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturmaktad\u0131r. Her iki unsur da birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir i\u015flev \u00fcstlenemedi\u011finden, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin bu ba\u011flamda “i\u015fleten” olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131 da do\u011fald\u0131r.\n<\/p>\n
\n1976 y\u0131l\u0131nda bir\u00e7ok dergide yay\u0131nlanan foto\u011fraf makinalar\u0131n\u0131n reklam ba\u015fl\u0131klar\u0131 s\u00f6zkonusu ili\u015fki t\u00fcr\u00fcne \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir:<\/p>\n
\nS\u00f6zkonusu oyunun \u00e7abuk sona ermemesi i\u00e7in, makina program\u0131n\u0131n \u00e7ok zengin olmas\u0131 gerekmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, program\u0131n olanaklar\u0131n\u0131n, i\u015fletenin \u00fcstesinden gelebilece\u011finden daha kapsaml\u0131 olmas\u0131 gerekmektedir. Foto\u011fraf makinas\u0131, hi\u00e7bir foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n veya t\u00fcm foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n d\u00fc\u015fleyemeyece\u011fi kadar \u00e7e\u015fitli foto\u011fraf \u00fcretme kapasitesine sahiptir. Bu nedenle, makina program\u0131 hi\u00e7bir kimse taraf\u0131ndan sonuna kadar t\u00fcketilemez. Bu da, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla bir “karanl\u0131k kutu” haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmektedir.\n<\/p>\n
\nKi\u015fiyi foto\u011fraf \u00e7ekmeye y\u00f6nelten asl\u0131nda s\u00f6zkonusu karanl\u0131k kutunun gizemidir. Ancak, foto\u011fraf\u00e7\u0131 karanl\u0131k kutu \u00fczerinde zamanla denetim sa\u011flar. Bu kutunun girdi Ve \u00e7\u0131ktflar\u0131n\u0131 denetim alt\u0131na almay\u0131 ba\u015far\u0131r. Foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n, karanl\u0131k kutunun i\u00e7inde olup bitenleri bilmemesine kar\u015f\u0131n, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n da onun buyruklar\u0131na boyun e\u011fdi\u011fi bir ger\u00e7ektir. Bu, a\u015fa\u011f\u0131yukar\u0131 her t\u00fcr ayg\u0131t i\u00e7in ge\u00e7erlidir. \u0130\u015fleten, ayg\u0131t\u0131n d\u0131\u015fsal \u00f6zelliklerini kullanarak ona y\u00f6n verir, ancak her zaman ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7sel \u00f6zelliklerin egemenli\u011fi alt\u0131nda s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131.\n<\/p>\n
\nI\u015f\u0131k + Duyarl\u0131 Y\u00fczey<\/b>
\nFoto\u011fraf\u0131n, bir\u00e7ok toplumbilimci taraf\u0131ndan “d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131lan pencere” olarak nitelenmesi, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile toplumsal ba\u011flamda kuvvetli bir belge olarak de\u011ferlendirilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nAsl\u0131nda bu yarg\u0131n\u0131n k\u00f6keni, foto\u011fraf\u0131n kendi teknik \u00f6zelliklerinin yan\u0131s\u0131ra, onun i\u00e7inde do\u011fdu\u011fu 19.yy\u2019\u0131n estetik g\u00f6r\u00fc\u015flerinde yatmaktad\u0131r. Foto\u011fraf\u0131n19.yy\u2019da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan \u00e7a\u011f\u0131n hakim olan d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131lar\u0131na, de\u011fer yarg\u0131lar\u0131na ve estetik anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirilmi\u015f olmas\u0131 \u00e7ok do\u011fald\u0131r. O d\u00f6nemde yayg\u0131n olan Romantisizm ak\u0131m\u0131na bir tepki olarak, Ger\u00e7ek\u00e7ilik (Realism) d\u00fc\u015f\u00fcncesi geli\u015fmekteydi. Romantisizmi olu\u015fturan kuramsal temellere, Auguste Comte\u2019un pozitivist g\u00f6r\u00fc\u015fleri ile kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131l\u0131yordu. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, us (rationale) Kantin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, kendi yap\u0131s\u0131yla i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fi belirlemiyor, d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fin yap\u0131sal d\u00fczenini olu\u015fturan kurallar, insan zekas\u0131n\u0131n bir belirleyicisi olarak de\u011ferlendiriliyordu. Buna g\u00f6re de, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ve dokundu\u011fumuz, k\u0131sacas\u0131 i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7ekli\u011fi, tek ve mutlak ger\u00e7eklik olarak g\u00f6rmemiz ve de\u011ferlendirmemiz gerekiyordu. Gittik\u00e7e yayg\u0131nla\u015fan bu g\u00f6r\u00fc\u015f do\u011frultusunda, resim sanat\u0131 hakk\u0131nda da de\u011fi\u015fik d\u00fc\u015f\u00fcnceler, bu konudaki kuramsal yap\u0131ya \u00e7e\u015fitlilik kazand\u0131r\u0131yordu.\n<\/p>\n
\nCourbet, 1861’de resmin yaln\u0131zca ger\u00e7ek olan nesneleri g\u00f6sterebilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti.\n<\/p>\n
\nSanat felsefesi ve estetik kuramlar\u0131 hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n yo\u011funluk kazand\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6nemde, s\u00f6zkonusu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin daha yap\u0131c\u0131 do\u011frultuda ilerlemesini, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de oldu\u011fu gibi “ger\u00e7eklik” konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerin \u00e7e\u015fitlili\u011fi, belirsizli\u011fi ve sonu\u00e7suzlu\u011fu engelliyordu. Karga\u015fan\u0131n nedeni,estetik ile ilgili tart\u0131\u015fmalar\u0131n, ger\u00e7eklik konusundaki ucu a\u00e7\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00fczerine yap\u0131lanmas\u0131yd\u0131. Bu d\u00f6nemlerdeki egemen d\u00fc\u015f\u00fcncelerin t\u00fcm\u00fcne g\u00f6re, sanat yap\u0131t\u0131, insanlar\u0131n kendileri ve\/veya ger\u00e7eklik ile aralar\u0131ndaki ili\u015fkilerin bir anahtar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Sanat yap\u0131t\u0131, onun arkas\u0131nda bulunan yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 veya ger\u00e7ekli\u011fi yans\u0131tan bir ileti\u015fim bi\u00e7imi olarak niteleniyordu. B\u00f6ylelikle resim veya herhangi bir ba\u015fka sanat yap\u0131t\u0131, olmayan\u0131 varm\u0131\u015f gibi g\u00f6steren paradoksal bir yap\u0131ya oturtulmu\u015f oluyordu. Bu t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131n\u0131n egemenli\u011fi K\u00fcbizm`le k\u0131r\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Kubizm resmi, ili\u015fkili olabilece\u011fi her t\u00fcrl\u00fc d\u0131\u015fsal yap\u0131dan uzak, \u00f6ncelikle belli bir fiziksel varl\u0131\u011fa sahip bir nesne olarak yorumluyordu. B\u00f6ylelikle s\u00f6zkonusu yap\u0131t\u0131n anlam\u0131, onu meydana getiren sanat\u00e7\u0131dan ve i\u00e7inde olu\u015fturuldu\u011fu ger\u00e7eklikten ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak inceleniyordu. Daha sonralar\u0131 ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde sanat yap\u0131t\u0131, kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 ve fiziksel \u00f6zellikleri d\u0131\u015f\u0131nda, hi\u00e7bir olgu ile ili\u015fkilendirilmeden, i\u00e7eri\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirilmeye ba\u015fland\u0131. K\u00fcbizm\u2019den sonra Modernizm ak\u0131m\u0131 ile egemen olan g\u00f6r\u00fc\u015fler do\u011frultusunda da, sanat eseri, \u00f6nceleri s\u00f6zkonusu olan “yeniden sunma” i\u015flevinden de ba\u011f\u0131ms\u0131z tutularak, K\u00fcbizmce atfedilen “yan\u0131lsama” ve “ileti\u015fim” i\u015flevlerinden de soyutland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nAncak foto\u011fraf, resim gibi bu geli\u015fmelere konu olamad\u0131 ve onu izleyemedi. Bunun nedeni de, \u015fimdiye kadar foto\u011fraf konusundaki t\u00fcm tart\u0131\u015fmalar\u0131n ve hatta bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n da konusunu olu\u015fturan boyutu, e\u015fdeyi\u015fle, onun teknik \u00f6zellikleri idi. Foto\u011fraf\u0131n teknik s\u00fcrecinin de, konu al\u0131nan nesne ve yap\u0131t aras\u0131ndaki \u00e7ok kuvvetli benzerlikleri sonu\u00e7lamas\u0131 her d\u00f6nemde, onun di\u011fer sanat ortamlar\u0131na oranla daha \u00f6zg\u00fcn ve sorunlu bir yer kazanmas\u0131na neden olmu\u015ftur.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf her\u015feyden \u00f6nce, nesnelerin g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 malzemenin \u00fczerine saptand\u0131\u011f\u0131 optik ve (kimyasal Ve fiziksel \u00f6zellikleri olan) mekanik bir s\u00fcre\u00e7ten ibarettir. Art\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde teknik a\u00e7\u0131dan ilkel say\u0131labilecek bu s\u00fcrecin do\u011furdu\u011fu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin as\u0131llar\u0131 ile olan benzerli\u011fi, foto\u011fraf\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar 19.yy\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131 ile de\u011ferlendirilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn, kendi varl\u0131\u011f\u0131 “d\u0131\u015f\u0131nda”, “arkas\u0131nda” veya “\u00f6tesinde”, ger\u00e7eklikle ilgili (isterse foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri olsun) baz\u0131 olgulara yans\u0131tmada bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc kuvvetle hala yayg\u0131nd\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131 \u00e7ok ilgin\u00e7 bir bulu\u015f haline getiren olgu, hammaddesinin “\u0131\u015f\u0131k” ve “zaman” olu\u015fudur.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf makinalar\u0131, \u00e7ok yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fler do\u011frultusunda, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ta\u015f\u0131maya yarayan kutulard\u0131r.\n<\/p>\n
\nBu makinalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma ilkesi, icat edildiklerinden bu yana hi\u00e7 de\u011fi\u015fmemi\u015ftir. Nesneden yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131k, s\u00f6zkonusu kapal\u0131 kutu (camera obscura) \u00fczerinde bir delikten ge\u00e7erek, \u0131\u015f\u0131\u011fa duyarl\u0131 malzeme (film) \u00fczerine d\u00fc\u015fer. Birtak\u0131m kimyasal s\u00fcre\u00e7ler sonunda \u0131\u015f\u0131ktan etkilenen malzeme \u00fczerindeki izler kal\u0131c\u0131 hale getirilir ve bu izler tekrar bir tak\u0131m optik ve kimyasal s\u00fcre\u00e7lerden ge\u00e7irilerek fotografik bask\u0131lar elde edilir. Asl\u0131nda t\u00fcm s\u00fcre\u00e7, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknik standartlar\u0131na g\u00f6re \u00e7ok basittir. Ge\u00e7irdi\u011fi evreler a\u00e7\u0131s\u0131ndan matbaa makinas\u0131na da benzetilebilir. Asl\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de gizemini koruyan kaydedilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin do\u011fas\u0131d\u0131r. Foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n saptad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, insan eliyle \u00fcretilen k\u00fclt\u00fcrel bir yap\u0131 m\u0131d\u0131r, yoksa sadece, kumdaki ayak izleri gibi fiziksel bir olu\u015fum mudur? Asl\u0131nda sorunun cevab\u0131 her iki durumu da kapsamaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf i\u00e7erdi\u011fi teknik s\u00fcre\u00e7 y\u00fcz\u00fcnden, konu ald\u0131\u011f\u0131 modeli ile \u00f6zde\u015fle\u015ftirilmi\u015ftir. Son y\u0131llarda foto\u011fraf, bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, sanat tarih\u00e7isi ve sinema ele\u015ftirmeninin ilgisini \u00e7ekmi\u015ftir. Ancak birka\u00e7 istisna d\u0131\u015f\u0131nda b\u00fct\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015fler, foto\u011fraf\u0131n elle \u00e7izilen resimlerden \u00e7ok farkl\u0131 oldu\u011fu do\u011frultusundad\u0131r. Bu farkl\u0131l\u0131k yarg\u0131s\u0131 da, \u00f6nceleri bir\u00e7ok kez de\u011finildi\u011fi gibi, foto\u011fraf\u0131n optik bir ortam olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla, kendine \u00f6zg\u00fc niteliklerinden do\u011fmaktad\u0131r. Bu alanda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131ranlar, s\u00f6zkonusu farkl\u0131l\u0131k hakk\u0131nda bir fikir birli\u011fine varm\u0131\u015flard\u0131r ancak, bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6zellikleri konusunda g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n sorunsal\u0131n\u0131n ve bu konudaki ortak yarg\u0131lar\u0131n hareket noktalar\u0131n\u0131 incelemek, daha sonra ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak a\u00e7\u0131klanacak olan kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015flerin a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ve konu ald\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki benzerlik hakk\u0131nda sinema kuramc\u0131s\u0131 Andre Bazin d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n
\nBazin burada, yenidensunulan\u0131n asl\u0131na oranla indirgenmi\u015f \u00f6zelliklerinin varoldu\u011funu vurgulamakta ancak bunlara ra\u011fmen yine de onun yerine alg\u0131lanabilece\u011fini s\u00f6ylemektedir.\n<\/p>\n
\nFotograflar\u0131 ger\u00e7ekli\u011fin birer minyat\u00fcr\u00fc olarak niteleyen Susan Sontag da, “On Photography” adl\u0131 kitab\u0131nda \u015funlar\u0131 dile getirmi\u015ftir:<\/p>\n
\nSusan Sontag, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekteki modeli ile ayn\u0131 alg\u0131 d\u00fczeyinde de\u011ferlendirmemi\u015ftir ancak, atfetti\u011fi “yorum” niteli\u011fi de, \u00f6znel olmaktan \u00e7ok nesneldir. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ve modeli aras\u0131ndaki fiziksel neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi, onun bug\u00fcne kadar de\u011ferlendirili\u015finde \u00e7ok \u00f6nemli bir etken olmu\u015f ve di\u011fer \u00f6zelliklerinin daha yak\u0131ndan incelenebilmesini bir\u00e7ok kez engellemi\u015ftir. Frans\u0131z g\u00f6stergebilimcisi Roland Barthes, bu ili\u015fkiyi \u015f\u00f6yle betimlemi\u015ftir:\n<\/p>\n
\nAktar\u0131lan al\u0131nt\u0131dan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, Barthes foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc kodsuz, s\u00fcrekli (kod a\u00e7\u0131m\u0131na gerek b\u0131rakmayan) bir ileti t\u00fcr\u00fc olarak nitelemi\u015ftir. Barthes, s\u00f6zkonusu teknik niteli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc, foto\u011fraf\u0131, varolu\u015f bak\u0131m\u0131ndan hi\u00e7bir zaman tekrarlanamayacak olgular\u0131n mekanik bir tekrar\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.\n<\/p>\n
\nJohn Berger de, foto\u011fraf\u0131n bir zamanlar varolmu\u015f olgular\u0131 g\u00f6sterebildi\u011fini ancak ge\u00e7mi\u015fin bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin, ge\u00e7mi\u015fin kendisinden (ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ek zaman) geleceklerinin olmay\u0131\u015f\u0131 (zamansal s\u00fcreklilik) a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterdiklerini, dolay\u0131s\u0131yla mekansal olmasa bile zamansal bir kurgunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirmi\u015ftir. Bu yine Berger\u2019e g\u00f6re, \u201cyarat\u0131lan\u201d bir kurgu olmaktan \u00e7ok s\u00fcreklilik i\u00e7inde yaln\u0131z belli bir an\u0131n saptanmas\u0131ndan do\u011fan \u201ckendili\u011finden\u201d bir kurgudur.\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bir\u00e7ok \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015fleri hep foto\u011fraf\u0131n di\u011fer grafik ortamlara oranla sahip oldu\u011fu farkl\u0131l\u0131klar\u0131n betimlenmesi do\u011frultusundad\u0131r.<\/p>\n
\nDi\u011fer bir \u00f6rnek ise, Stanley Cavell’in s\u00f6zleridir:\n<\/p>\n
\nBurada vurgulanmak istenen fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn iletti\u011fi bilgilerin do\u011frulu\u011fu, ger\u00e7e\u011fe yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak, s\u00f6zkonusu edilen \u00f6zellik do\u011fru bilgi iletme oldu\u011funda, teknik bir resim herhangi bir fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden daha kesin ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi aktar\u0131yor olabilir.\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki; fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn sundu\u011fu verilerin niceli\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda , onun bu konudaki g\u00fcvenirli\u011fini hi\u00e7 sorgulamadan kabul etmi\u015fiz. Foto\u011frafa atfedilen g\u00fcvenin ba\u015fka bir nedeni de sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn al\u0131mlayanda yaratt\u0131\u011f\u0131 alg\u0131lar\u0131n, ger\u00e7ekli\u011fin neden olduklar\u0131na \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011fudur. Ancak burada daha \u00e7ok s\u00f6zkonusu olan bireysel alg\u0131daki de\u011fi\u015fikliklerdir. \u015e\u00f6yle ki, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na konu edecek bir yenidensunumcu, art\u0131k do\u011fal \u00e7evresini de yenidensunulmu\u015f bi\u00e7imi ile alg\u0131lamaya ba\u015flar. Bu olgu, sonu\u00e7 \u00fczerinde en fazla s\u00f6z sahibi olma, s\u00fcreci denetleme arzusundan kaynaklan\u0131r. Ki\u015fi ger\u00e7ekli\u011fi yenidensunulmu\u015f bi\u00e7imiyle g\u00f6rmeye ba\u015flar. Foto\u011fraf sanat\u0131 tarihinde de, Edward Weston gibi uygulay\u0131mc\u0131lar taraf\u0131ndan \u201c\u00f6nceden g\u00f6rselle\u015ftirme\u201d (pre-visualization) olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Foto\u011fraf\u00e7\u0131 \u00e7ekim a\u015famas\u0131ndan \u00f6nce,konunun foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde alaca\u011f\u0131 bi\u00e7imi zihninde canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. En az\u0131ndan renkli ger\u00e7ekli\u011fi grinin tonlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek, pozlama de\u011feri \u00fczerinde karar verir. Bu yakla\u015f\u0131m, foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n do\u011fal alg\u0131lar\u0131n\u0131 bir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn do\u011furaca\u011f\u0131 alg\u0131lara yakla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Asl\u0131nda ki\u015finin kendini zorunlu olarak farkl\u0131 bir alg\u0131sal s\u00fcre\u00e7 i\u00e7ine sokmas\u0131 ba\u015ftan foto\u011fraf ve ona konu olan aras\u0131ndaki en az\u0131ndan g\u00f6rsel ayr\u0131m\u0131 kabul etmek demektir. Do\u011fal alg\u0131n\u0131n fotografik\u2019le\u015fmesi, sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve konusu aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi en az\u0131ndan bu kimseler i\u00e7in kuvvetlendirmektedir.\n<\/p>\n
\nDolay\u0131s\u0131yla burada s\u00f6ylenmesi gereken fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u00e7ekim s\u0131ras\u0131nda alg\u0131lanan ger\u00e7ekli\u011fe benzedi\u011finden \u00e7ok, bireysel alg\u0131n\u0131n foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn olu\u015fturaca\u011f\u0131na yak\u0131n bir bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.\n<\/p>\n
\nTeknik Yap\u0131 ve Anlamlama<\/b>
\n\u0130\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan \u00e7a\u011fda art\u0131k fotograf, g\u00fcndelik hayatta insan\u0131 s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ku\u015fatm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. Bunun ba\u015fl\u0131ca nedeni, teknik, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel bak\u0131mlardan olduk\u00e7a \u201cpratik\u201d bir medium olu\u015fudur. Hemen her ortama uyarlanabilecek bi\u00e7imde olduk\u00e7a esnek bir yap\u0131s\u0131 vard\u0131r; onunla, onun sonsuz say\u0131da \u00f6rnekleriyle, k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlarda gazetelerde ya da billboard olarak kentin \u00e7e\u015fitli mekanlar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n \u00f6n\u00fcne, galerilerde sanat eseri, dergilerde reklam ve gazetelerde haber olarak \u00e7\u0131kar. Yaratt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik izlemininin g\u00fcc\u00fc yan\u0131s\u0131ra, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte ya\u015fanan bir \u00e7eli\u015fki sonucu, temsil ettigi ya da temsil eder gibi yapt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklikle kendisi aras\u0131na girebilecek en basitinden \u201cr\u00f6tu\u015f\u201d olmak \u00fczere say\u0131s\u0131z m\u00fcdahaleye a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu da onu s\u0131kl\u0131kla ba\u015fvurulan bir kullan\u0131m arac\u0131 k\u0131lar. Kolayca y\u00f6netilebilir ve y\u00f6nlendirilebilir. Resmi ya da b\u00fcrokratik i\u015flemlerde \u201cbilgi verici\u201d, vazge\u00e7ilmez bir belgedir. Onu bu denli yayg\u0131nla\u015ft\u0131ran etmen de, sadece t\u00fcketiminin de\u011fil \u00fcretiminin de \u00e7ok kolay olu\u015fudur. \u00c7ok yal\u0131n ve kolayca uygulanabilecek bir teknik bilgi gerektirir. Ayr\u0131ca, pahal\u0131 de\u011fildir, bu y\u00fczden hemen herkes fotograf \u00e7ekebilir, deklan\u015f\u00f6re bas\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonucunu \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede g\u00f6rebilir ve bu sonucu \u00e7ok uzun s\u00fcre saklayabilir. Ak\u0131p giden hayat\u0131n dondurulmu\u015f bir kesiti oldugu \u00e7ok iyi bilinmekle birlikte, insanlara \u201cger\u00e7ekten ya\u015fam\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131\u201d hissettiren aile alb\u00fcmlerini doldururlar.\n<\/p>\n
\nAncak, bu kadar s\u0131k ve yogun ama “kolay” t\u00fcketim \/\u00fcretim mekanizmas\u0131n\u0131n ard\u0131nda ne vard\u0131r?\n<\/p>\n
\n\u00c7er\u00e7evedeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ile deklan\u015f\u00f6r aras\u0131na giren \u201ckarar s\u00fcreci\u201d bir fotograf \u00e7ekimini ne \u00f6l\u00e7\u00fcde \u201c\u00fcretim\u201d k\u0131lar? Di\u011fer yandan, bir fotograftaki \u201ckad\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc\u201d, \u201ckad\u0131n\u201d olarak a\u00e7abilmekle, o foto\u011fraf nas\u0131l t\u00fcketilmi\u015f olur? K\u0131sacas\u0131, b\u00fct\u00fcn bu kolayl\u0131klar perdesi arkas\u0131nda neler vard\u0131r? S\u00f6zkonusu \u00fcretim\/t\u00fcketim mekanizmas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan ki\u015fi, yukar\u0131da de\u011finilen kolayl\u0131klar\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ip, foto\u011fraf\u0131n anlam\u0131n\u0131 kavrayabilir mi? Daha da \u00f6nemlisi bir kurum olarak foto\u011fraf, kendine \u00f6zg\u00fc anlam\u0131n\u0131 geri plandan al\u0131p ortaya \u00e7\u0131karsa, bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olabilir mi? Foto\u011fraf\u0131n mahiyetinin ger\u00e7ekten anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in s\u00f6zkonusu mekanizmalar\u0131n ontolojik yap\u0131s\u0131yla ili\u015fkilendirilmesi gerekir.\n<\/p>\n
\nFotografa ili\u015fkin s\u00f6ylemler toplulu\u011fu ile foto\u011fraf\u0131n kendisi aras\u0131ndaki fark, bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn hareket noktas\u0131 olacakt\u0131r.\n<\/p>\n
\n\u0130\u015fleten’e A\u00e7\u0131k Tercihler<\/b>
\nMakinalar\u0131n, ger\u00e7eklikle ilgili olarak bilimsel stat\u00fcs\u00fc hakk\u0131ndaki \u015f\u00fcphelerin yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile, “kamera yalan s\u00f6ylemez” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc zihinlerdeki ge\u00e7erlili\u011fini korumaktad\u0131r. Bunun as\u0131l nedeni de, makinalar\u0131n insanlara \u00f6zg\u00fc yanl\u0131\u015flar\u0131 yapmamalar\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nNew York \u00dcniversitesi’nde bir ruhbilimci olan Stanley Milgram, foto\u011fraf\u0131n teknik s\u00fcreci hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r;<\/p>\n
\nFoto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n \u00f6rt\u00fcc\u00fcs\u00fc a\u00e7\u0131l\u0131r a\u00e7\u0131lmaz, objektifin \u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kendili\u011finden film \u00fczerine kaydedilir. \u0130\u015fte, fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn bu inan\u0131rl\u0131\u011f\u0131, teknik s\u00fcreci i\u00e7inde insan m\u00fcdahalesine gerek olmad\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf hakk\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yayg\u0131n olan g\u00f6r\u00fc\u015flerin kayna\u011f\u0131 olan varsay\u0131mlar, ba\u015fl\u0131ca iki yakla\u015f\u0131m alt\u0131nda incelenebilir; bunlardan ilki, mekanik do\u011fas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc ger\u00e7ekli\u011fin g\u00fcvenilir bir belgeleyicisi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Di\u011fer g\u00f6r\u00fc\u015f ise, foto\u011fraf\u0131n teknik s\u00fcreci i\u00e7inde insan m\u00fcdahalesine gerek olmamas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc g\u00fcvenirlik kazand\u0131\u011f\u0131
\ng\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf ortam\u0131, c\u00fczdan\u0131nda \u00e7ocu\u011funun veya e\u015finin foto\u011fraf\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan herkes taraf\u0131ndan, neredeyse her t\u00fcrl\u00fc anlat\u0131m bi\u00e7iminin \u00fcst\u00fcnde \u201cevrensel\u201d ve \u201cba\u011f\u0131ms\u0131z\u201d bir dil say\u0131l\u0131r. Bunun gibi, M\u00fcjde Ar’\u0131n bir dergi kapa\u011f\u0131ndaki foto\u011fraf\u0131 da, onun bir insan olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir ve kesin bir g\u00f6stergesi say\u0131lmaktad\u0131r. Bu, izleyen taraf\u0131ndan s\u00f6zkonusu yap\u0131t\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda devreye giren de\u011fi\u015fkenlerin bilinmemesinden kaynaklanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, belli s\u0131n\u0131rlar\u0131 ve \u00e7er\u00e7evesi olan foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn, ya\u015fam\u0131 olu\u015fturan s\u00fcrekli ve \u00e7er\u00e7evelenmemi\u015f deneyimlere oranla farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7mas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Ancak okur-yazar bir izleyici, foto\u011fraf ile olan etkile\u015fimi s\u0131ras\u0131nda, s\u00f6zkonusu ortam\u0131n semantik ve ontolojik s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurur. Herhangi bir ortam\u0131n okunabilirli\u011fi (literacy) s\u00f6zkonusu yap\u0131t\u0131n ne derece ve ne d\u00fczeyde alg\u0131lanabildi\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Foto\u011fraf ortam\u0131n\u0131n okunabilirli\u011fi, ancak s\u00f6zkonusu ortam\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n iyi tan\u0131nmas\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015febilir. Bu y\u00fczden fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn okunmas\u0131, asl\u0131nda iletti\u011fi bilgilerin do\u011fal ve yeterli g\u00f6z\u00fckmesine kar\u015fm, bir \u201c\u00f6\u011frenme\u201d s\u00fcrecini gerektirmektedir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn anla\u015f\u0131labilir k\u0131l\u0131nmas\u0131, ona birtak\u0131m kapal\u0131 anlam sistemlerinin atfedilmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6zkonusu \u00e7\u00f6z\u00fcmleme, okunma veya yans\u0131tmadan soyutland\u0131\u011f\u0131nda, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc belirsiz nitelikler ta\u015f\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, foto\u011fraf konusunda kuvvetli ele\u015ftirilere az rastlanmas\u0131 da, bu konudaki okur-yazarl\u0131\u011f\u0131n hen\u00fcz yeterincegeli\u015fmedi\u011fini g\u00f6stermektedir. Bu eksiklik,ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n ne oranda fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler taraf\u0131ndan belirlendi\u011fi ve anlamland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde daha da a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n icad\u0131, sentez’den \u00e7ok se\u00e7im’e dayal\u0131 yeni bir resim \u00fcretme bi\u00e7imini g\u00fcndeme getirdi. Bir ele\u015ftirmen olan Gabriel Iosipovici, sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n olu\u015fturulma s\u00fcreci i\u00e7indeki \u201cse\u00e7im\u201d a\u015famas\u0131 hakk\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u015f\u00f6yle dile getirmi\u015ftir;\n<\/p>\n
\n
\nBir ressam, akrilik boya yerine ya\u011fl\u0131 boya kulland\u0131\u011f\u0131 zaman, bir besteci sonata yerine kon\u00e7erto yazd\u0131\u011f\u0131 zaman veyabir heykeltra\u015f \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 malzeme olarak tahta yerine metali tercih etti\u011fi an, bir \u201cse\u00e7im\u201d yapm\u0131\u015f say\u0131l\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla her sanat yap\u0131t\u0131, \u00fcretims\u00fcreci s\u0131ras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir\u00e7ok se\u00e7enek do\u011frutusunda verilen kararlarla meydana getirilmi\u015ftir. Foto\u011fraf\u00e7\u0131lar da, di\u011fer sanat ortamlar\u0131nda \u00fcr\u00fcn veren kimseler gibi, se\u00e7im \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptirler. Bir\u00e7ok kimse foto\u011fraf\u0131, ger\u00e7ekli\u011fi oldugu gibi yans\u0131tan, kendili\u011finden d\u00fczenlenmi\u015f ve olu\u015fmu\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler olarak g\u00f6r\u00fcr. Foto\u011fraf makinas\u0131 ve agrandiz\u00f6r gibi teknik s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde temel say\u0131labilecek ayg\u0131tlar, bu inanc\u0131n geli\u015fmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ancak s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde bir foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n tabi oldu\u011fu karar a\u015famalar\u0131 s\u00f6zkonusu ortam\u0131n nesnellik a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u015f\u00fcpheli bir konuma oturtmaktad\u0131r. Foto\u011fraf\u00e7\u0131, kullanaca\u011f\u0131 makina format\u0131, film t\u00fcr\u00fc, foto\u011fraf\u0131 \u00e7ekece\u011fi mekan, objektifin t\u00fcr\u00fc, konuya g\u00f6re uzakl\u0131\u011f\u0131 ve konumu, g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, deklan\u015f\u00f6re basaca\u011f\u0131 an, olu\u015fturulacak foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn boyutlar\u0131, sunu\u015f bi\u00e7imi ve yeri konusunda karar vermek zorundad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131nda devreye giren teknik de\u011fi\u015fkenler, sonu\u00e7 olarak onun do\u011fru ve g\u00fcvenilir bir i\u015faret olu\u015fturmas\u0131n\u0131 tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcrmekte veya olanaks\u0131z k\u0131lmaktad\u0131r. Bunlara kar\u015f\u0131n foto\u011fraf, ger\u00e7eklikle olan \u201cg\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki\u201d kuvvetli ili\u015fkisinden \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00e7o\u011funlukla, konu ald\u0131\u011f\u0131 model ile (ger\u00e7eklik) ayn\u0131 d\u00fczlemde de\u011ferlendirilmektedir. Ancak s\u00f6zel g\u00f6stergeler veya \u201cger\u00e7ek\u00e7i\u201d olarak nitelenen resimler, i\u015faret ettikleri ile ayn\u0131 d\u00fczlemde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmamaktad\u0131rlar.\n<\/p>\n
\nZaman ve Mekan<\/b>
\nFoto\u011fraf makinas\u0131, tamamen insan varl\u0131\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z halde g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00fcretebilir hale gelmedik\u00e7e, m\u00fcdahale gerektirmektedir. Bu m\u00fcdahalelerin en \u00f6nemlisi, ilk a\u015famada \u201cnerede\u201d ve \u201cne zaman\u201d sorular\u0131na cevap verilmesidir. Fiziksel ger\u00e7ekli\u011fe do\u011frudan ba\u011fl\u0131 bir ortam olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc foto\u011fraf \u00e7ekildi\u011fi an, \u201cmekan\u201d ve \u201czaman\u201d ile ilgili bir se\u00e7imin yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekmektedir. Foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse \u201cnerede\u201d ve \u201cne zaman\u201d sorular\u0131n\u0131 en az\u0131ndan ya\u015far. Fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in bu iki se\u00e7imin yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Her iki boyutta (zaman ve mekan), ya\u015fanan s\u00fcreklilik i\u00e7inden yap\u0131lan birse\u00e7imdir. S\u00f6zkonusu zaman ve mekan boyutlar\u0131 ne Einstein, ne de Newton’a \u00f6zg\u00fc boyutlard\u0131r, bunlar zaman ve mekan\u0131n belli par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fcnt\u00fclenecek konu da, bu fotografik zaman ve mekan\u0131n kesi\u015fti\u011fi noktada bulunur. Bu
\nanlamda her foto\u011fraf, “biricik” say\u0131labilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne konu edilen ger\u00e7eklik, foto\u011fraf\u0131 \u00e7ekilen an\u2019dan \u00f6nce ve sonra de\u011fi\u015fim i\u00e7indedir. Bu \u00f6zellik, ayn\u0131 nehrin foto\u011fraf\u0131n\u0131n iki kere \u00e7ekilemeyece\u011fi s\u00f6z\u00fcyle vurgulanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nAncak farkl\u0131 ki\u015filerin, farkl\u0131 zamanlarda, mekan boyutundaki ayn\u0131 noktaya gelmeleri, ayn\u0131 fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur. \u201c\u0130kiz G\u00f6r\u00fcnt\u00fcler\u201d(Double Take) olarak tan\u0131mlanan bu \u00f6rneklerde, her ne kadar zaman boyutundaki de\u011fi\u015fikli\u011fin ufak tefek izlerine rastlanabilirse de, farkl\u0131 ki\u015filerin \u00e7ekti\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ayn\u0131l\u0131\u011f\u0131 (g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesi ve konu a\u00e7\u0131s\u0131ndan), foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin etkinliklerini, kulland\u0131\u011f\u0131 ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn belirgin bir g\u00f6stergesidir.\n<\/p>\n
\n\u00dcnl\u00fc foto\u011fraf\u00e7\u0131 Henri Cartier-Bresson, \u00e7ekim a\u015famas\u0131nda s\u00f6zkonusu se\u00e7imlerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve deklan\u015f\u00f6re bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131 an\u0131, \u201ckarar an\u0131\u201d (decessive moment) olarak nitelemi\u015ftir. Bu an,,asl\u0131nda foto\u011fraf\u0131 \u00e7ekecek kimsenin \u00f6n\u00fcndeki ger\u00e7ekli\u011fin dramatik \u00f6zelliklerinden \u00e7ok, o ortam\u0131n g\u00f6rsel yan\u0131 ile ilgilidir. Ger\u00e7ekli\u011fin s\u00f6zkonusu kesitinin (mekan ve daha sonra zaman a\u00e7\u0131s\u0131ndan) foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olu\u015fturmaya uygun hale geldi\u011fi an\u2019a bilin\u00e7 karar verir. Dolay\u0131s\u0131yla, verilen karar (\u00e7ekim) objektif \u00f6n\u00fcndeki ger\u00e7eklik ile bilincin bir etkile\u015fimi sonucu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu an \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcredir ve \u00e7ekimden sonra foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn kendisinde \u201c\u015fimdiki zaman\u201d, bizim zaman\u0131m\u0131zda da hep \u201c\u00e7ekildi\u011fi zaman\u201d olarak kal\u0131r.\n<\/p>\n
\nMark Edwards, Kopenhag d\u0131\u015f\u0131ndaki Kristiania kolonisinde iki y\u0131l s\u00fcreyle kald\u0131. Bu s\u00fcre i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yeri foto\u011fraflarla g\u00f6r\u00fcnt\u00fcledi. Mark Edwards\u2019\u0131n iki y\u0131ll\u0131k s\u00fcrekli alg\u0131lar\u0131n\u0131n sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kan 400 foto\u011fraf\u0131n \u00e7ekiminde, \u00f6rt\u00fcc\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131k kald\u0131\u011f\u0131 toplam s\u00fcre 4 saniye tutuyordu.\n<\/p>\n
\nBresson\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcncesinin s\u0131n\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u00e7ekim a\u015famas\u0131nda verilen bu karar\u0131, foto\u011fraf\u0131n teknik s\u00fcreci i\u00e7indeki tek ve en \u00f6nemli karar olarak nitelemesinden kaynaklan\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse, nerede, neyi ve ne zaman \u00e7ekece\u011fine karar verir. Dolay\u0131s\u0131yla foto\u011fraf\u00e7\u0131, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n kendine \u00f6zg\u00fc kategorilerine (category) m\u00fcdahale eder. Asl\u0131nda se\u00e7im i\u00e7in \u00f6zg\u00fcr gibi g\u00f6z\u00fcken foto\u011fraf\u00e7\u0131, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n kendi program\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 dahilinde haraket etmektedir. \u015e\u00f6yle ki; ne olursa olsun foto\u011fraf\u00e7\u0131, makinan\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftiremeyece\u011fi bir karar veremez. Bu, programl\u0131 bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u2019t\u00fcr. \u00c7ekim a\u015famas\u0131nda makinan\u0131n, foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n niyetine boyun e\u011fdi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Ancak s\u00f6zkonusu niyet zaten makinan\u0131n program\u0131na g\u00f6re ortaya \u00e7\u0131kar. Fakat foto\u011fraf\u00e7\u0131, makinas\u0131n\u0131n bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda birtak\u0131m s\u0131n\u0131flamalar da yaratabilir. Bu a\u015famada foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse, kendini foto\u011fraf end\u00fcstrisinin olu\u015fturdu\u011fu (ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren) meta-program i\u00e7inde konumland\u0131rm\u0131\u015f demektir. Sonu\u00e7 olarak, foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n onu kullanan ki\u015finin niyeti do\u011frultusunda, foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n da kulland\u0131\u011f\u0131 ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde i\u015flevlerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\n\u00c7ekim karar\u0131 (neyin, nerede, ne zaman \u00e7ekilece\u011fini kapsar), bilin\u00e7 d\u00fczeyinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi gibi kimi kez de bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 d\u00fczeylerde geli\u015febilir. Karar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131 bir \u00e7ok kez \u201c\u015fans\u201da da ba\u011fl\u0131d\u0131r. Foto\u011fraf\u0131, ki\u015fisel ba\u015far\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok aldat\u0131c\u0131 bir ortam yapan, ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri sonu\u00e7layan baz\u0131 kararlar\u0131n rastlant\u0131sal olarak verilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu anlamda makinan\u0131n kendi program\u0131 dahilinde, foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n minimum m\u00fcdahalesi sonucu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00fcretti\u011fi s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, \u00e7ekilen ne t\u00fcr foto\u011fraf olursa olsun, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin ilk a\u015famada vermesi gereken kararlar vard\u0131r. Foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse \u00e7evresi ile girdi\u011fi etkile\u015fim sonucu, s\u00fcrekli alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 bu ger\u00e7eklik i\u00e7inden yaln\u0131zca bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne konu olarak se\u00e7er. Bu se\u00e7im a\u015famas\u0131 bir ressam\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi kompozisyon i\u015flemine benzetilebilir.\n<\/p>\n
\nZaman ve mekan a\u00e7\u0131s\u0131ndan “s\u00fcrekli” olarak de\u011ferlendirilebilecek ger\u00e7eklik i\u00e7inden “se\u00e7im” yoluyla bir kesit al\u0131nmakta ve bu da iki boyutlu dura\u011fan bir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmektedir. Bu anlamda, ele\u015ftirmen ve deneysel film yap\u0131mc\u0131s\u0131 Hollis Frampton, fotografik eylemi, zaman ve mekan boyutlar\u0131nda yap\u0131lan \u201ckarma\u015f\u0131k bir kesme\u201d (complex cut) olarak nitelemi\u015ftir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u00e7\u0131, bir ki\u015finin y\u00fcz\u00fcn\u00fc, u\u00e7an bir sine\u011fi, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekebilir veya aynada kendi kendini foto\u011fraf \u00e7ekerken, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyebilir. Ancak bu konunun \u00e7ekilebilir olmas\u0131, e\u015fdeyi\u015fle, ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 yeteneklerin kapsam\u0131na girmesi gerekmektedir. Bu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011fu s\u00fcrece, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse konusunu se\u00e7mekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. \u00c7ekim s\u00fcreci i\u00e7inde, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse ve foto\u011fraf makinas\u0131, i\u015flevsel bir b\u00fct\u00fcn olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc ancak birlikte ger\u00e7ekle\u015ftirebilirler.\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00c7er\u00e7evesi<\/b>
\nNas\u0131l olursa olsun her foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn belli s\u0131n\u0131rlar\u0131 vardir. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, \u201cse\u00e7ilerek\u201d olu\u015fturulmu\u015f bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcd\u00fcr. Foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi en \u00f6nemli se\u00e7im, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine nelerin dahil edildi\u011fidir. Foto\u011fraf \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine nelerin yerle\u015ftirildi\u011fi do\u011frudan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn anlam\u0131n\u0131 etkileyen unsurlard\u0131r. E\u015fdeyi\u015fle, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u00e7indeki unsurlar\u0131n de\u011fi\u015fmesi anlam\u0131 da de\u011fi\u015ftirmektedir.\n<\/p>\n
\nChris Steele Perkins kitab\u0131nda bu konu ile ilgili \u00f6rnek olarak, John Hillard’\u0131n \u201c\u00d6l\u00fcm Nedeni\u201d (Cause of Death) adl\u0131 seri foto\u011fraflar\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015ftir. Bu foto\u011fraflar\u0131n hepsi ayn\u0131 mekan i\u00e7inde \u00e7ekilmi\u015f olmakla birlikte, \u00e7er\u00e7eveleme farkl\u0131 oldu\u011fundan farkl\u0131 anlamlar ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. D\u00f6rt foto\u011fraftan olu\u015fan seride, \u00e7er\u00e7eve mekan i\u00e7inde bir pencere gibi gezinmektedir. \u00d6rne\u011fin, foto\u011fraflardan birinde ceset, \u00e7er\u00e7evenin i\u00e7inde deniz kenar\u0131nda \u00e7ekilmi\u015ftir. Bu iki \u00f6\u011fenin yani deniz ve cesedin yanyana geli\u015fi, zihinde \u00f6l\u00fc\u0131n nedenini bo\u011fulma olarak sonu\u00e7lamaktad\u0131r. Ba\u015fka birinde, \u00e7er\u00e7eve, bu kez dikey olarak, cesedi, bir k\u00f6pr\u00fc baca\u011f\u0131 ile birlikte g\u00f6stermektedir. Bu durumda, deniz kenar\u0131 \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131nda kalmaktad\u0131r ve b\u00f6ylece bo\u011fulma \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131 yerine, zihin k\u00f6pr\u00fc ile ceset aras\u0131nda bir ili\u015fki kurarak, d\u00fc\u015ferek \u00f6lme sonucuna varmaktad\u0131r. Ba\u015fka bir \u00f6rnekte, bu kez cesedin sa\u011f yan\u0131nda bir ate\u015f g\u00f6z\u00fckmektedir ve yine deniz ve k\u00f6pr\u00fc baca\u011f\u0131 \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131nda kalmaktad\u0131r. B\u00f6ylece, foto\u011fraf nesnesi ki\u015finin yanarak \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc anlam\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ger\u00e7ekte, bu foto\u011fraflar\u0131n amac\u0131, bir ki\u015finin muhtemel \u00f6lme bi\u00e7imlerini anlatmak de\u011fildir. Foto\u011fraflara bakan biri, hepsini g\u00f6rd\u00fckten sonra, denizin, k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn ve ate\u015fin \u00e7ekim mekan\u0131nda, ayn\u0131 anda, birarada bulundugunu anlar. Sabit \u00f6\u011fe cesettir; di\u011fer \u00f6\u011felerin \u00e7er\u00e7eveden \u00e7er\u00e7eveye de\u011fi\u015ftirilmesiyle cesede ili\u015fkin \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131n \u00e7e\u015fitlenmesiyle, dikkat, \u00f6l\u00fcm nedeninden \u00e7ok, \u00f6l\u00fcm nedenine ili\u015fkin sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karan zihinsel s\u00fcre\u00e7lere ve bu s\u00fcre\u00e7lerde \u00e7er\u00e7evelemenin i\u015flevine \u00e7ekilmektedir. Foto\u011fraf \u00e7ekiminin en \u00f6nemli \u00f6\u011felerinden biri olan \u00e7er\u00e7eveleme, zihni \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde uyar\u0131p, y\u00f6nlendirmektedir.\n<\/p>\n
\nBuraya kadar a\u00e7\u0131klananlardan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine dahil edilen \u00f6\u011feler, o g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn anlam\u0131n\u0131 belirlemektedirler. Bunun nedeni de, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine al\u0131nan \u00f6\u011feler aras\u0131nda kendili\u011finden bir ili\u015fki kurulmas\u0131d\u0131r. Foto\u011fraf\u00e7\u0131 bir kalabal\u0131k i\u00e7inden yaln\u0131zca iki ki\u015fiyi \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine alm\u0131\u015fsa, art\u0131k g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7indeki bu ki\u015filer aras\u0131nda bir ili\u015fki kurulmu\u015f olur.\n<\/p>\n
\nKoen Wessing adl\u0131 sava\u015f muhabiri, Nikaragua i\u00e7sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda bir\u00e7ok foto\u011fraf \u00e7ekmi\u015ftir. 1979 y\u0131l\u0131nda \u00e7ekilmi\u015f bu foto\u011fraflardan biri, y\u0131k\u0131k bir soka\u011f\u0131, soka\u011f\u0131n ba\u015f\u0131nda elinde silahlar\u0131 bulunan \u00fcniformal\u0131 askerleri g\u00f6stermektedir. Bunlar foto\u011fraf makinas\u0131na do\u011fru ilerlemektedirler. Bu askerlerin arkas\u0131nda ise, iki rahibe g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde yatay olarak h\u0131zla kar\u015f\u0131dan kar\u015f\u0131ya ge\u00e7mektedirler. Bu foto\u011fraf, Roland Barthes taraf\u0131ndan Camera Lucida adl\u0131 kitab\u0131nda, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine dahil edilen \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki ili\u015fkiye \u00f6rnek olarak verilmi\u015ftir. \u00d6rnekte, foto\u011fraf\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011feler aras\u0131nda bir ili\u015fkinin ba\u015flamas\u0131na, ucu a\u00e7\u0131k da olsa bir anlat\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu ili\u015fki s\u00f6zkonusu foto\u011frafta ilk bak\u0131\u015fta bir z\u0131tl\u0131k olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r (askerler Ve rahibeler).\n<\/p>\n
\nFotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 bir anlama kavu\u015facak baz\u0131 \u00f6\u011feleri, ya\u015fanan s\u0131radan ger\u00e7eklikten ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6nemlidir. Bu se\u00e7im belli bir niyetin sonucudur. \u0130zleyen taraf\u0131ndan s\u00f6zkonusu kas\u0131t\u2019\u0131n fark\u0131na var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00e7er\u00e7evenin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lanlar da \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Daha \u00f6nce \u00f6rnek olarak verilen \u201c\u00d6l\u00fcm\u00fcn Nedeni\u201d serisindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n, do\u011fru anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131nda \u201ckalanlar\u201d daha \u00f6nem kazanmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nFotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine nelerin dahil edilip edilmeyece\u011fi, teknik olarak ilkin konunun yap\u0131sal \u00f6zellikleri, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin konuya olan uzakl\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7ekimde kullan\u0131lacak objektifin g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nGenellikle foto\u011fraf makinalar\u0131n\u0131n \u00fczerinde normal odak uzunlu\u011funa sahip objektifler vard\u0131r. Bunlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, insan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na yak\u0131nd\u0131r (yatay olarak 45-50 derece). Bu t\u00fcr objektif, nesnelerin aras\u0131ndaki boyut ve perspektif ili\u015fkisinin do\u011fall\u0131\u011f\u0131n\u0131 korur. Geni\u015f a\u00e7\u0131l\u0131 bir objektifin (k\u0131sa odak uzakl\u0131), g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 geni\u015ftir (objektifin odak uzakl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak 80 ile 180 derece aras\u0131nda de\u011fi\u015febilir). Bu t\u00fcr objektifler, nesneler aras\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131, boyut ili\u015fkisini, dolay\u0131s\u0131yla perspektifi abart\u0131rlar. Objektife yak\u0131n nesneler oldu\u011fundan daha b\u00fcy\u00fck, uzak olan nesneler ise, olduklar\u0131ndan daha k\u00fc\u00e7\u00fckm\u00fc\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Geni\u015f a\u00e7\u0131l\u0131 objektifler, normal a\u00e7\u0131l\u0131lara oranla ayn\u0131 uzakl\u0131ktan daha farkl\u0131 \u00f6\u011feleri g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine dahil ederek, farkl\u0131 ili\u015fkiler kurulmas\u0131na neden olurlar. G\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ne kadar geni\u015f olursa olsun, \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131nda kalan daha fazlad\u0131r, geni\u015ftir. Daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00f6\u011felerinin direkt olarak m\u00fcdahalede bulunmadan d\u00fczenlenebilmeleri i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rlar. \u00c7er\u00e7eve i\u00e7ine dahil ettikleri \u00f6\u011felerin niceli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc, daha fazla bilgi iletmeleri beklenirken, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc daha \u00e7ok \u201cyoruma a\u00e7\u0131k\u201d” duruma getirirler. G\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7indeki g\u00f6rsel \u00f6\u011feler fazlala\u015ft\u0131k\u00e7a, a\u00e7\u0131mlayan taraf\u0131ndan kurulmas\u0131 gereken ili\u015fkiler nitel ve nicel a\u00e7\u0131dan da farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermekte, bu da ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc hakk\u0131nda daha fazla spek\u00fclasyon yap\u0131labilme olana\u011f\u0131n\u0131 do\u011furmaktad\u0131r. Uzun odakl\u0131 objektiflerin g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ise, dard\u0131r. \u201cTeleobjektif\u201d olarak da tan\u0131mlanabilen gere\u00e7lerin film \u00fczerinde veya baka\u00e7ta (viewfinder) olu\u015fturdu\u011fu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc boyutu di\u011fer objektiflere oranla daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Konu ile foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken aras\u0131ndaki mesafenin uzak oldu\u011fu durumlarda, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesini konu ile doldurmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rlar. Bu y\u00fczden de, \u201cyak\u0131nla\u015ft\u0131rma\u201d niteli\u011fi atfedilmi\u015ftir. Konu ve objektif aras\u0131ndaki mesafe sabit kabul edildi\u011finde, geni\u015f veya normal odakl\u0131 objektiflere oranla konunun daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u00e7er\u00e7evelerler. Bu da \u00e7ekim a\u015famas\u0131nda yap\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesini daha belirgin bir hale getirir. S\u00f6zkonusu objektiflerin kullan\u0131m\u0131nda \u00e7o\u011funh\u0131kla konunun tamam\u0131 yerine yaln\u0131zca bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00e7er\u00e7eve i\u00e7ine al\u0131nmas\u0131 daha ilk a\u015famada bir \u201csoyutlama\u201dy\u0131 sonu\u00e7lamaktad\u0131r. Dar a\u00e7\u0131l\u0131 objektifler de, insan\u0131n normal g\u00f6rsel alg\u0131s\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7 al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 bir perspektif g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcne neden olurlar. Nesneler aras\u0131ndaki uzakl\u0131k ve boyut farklar\u0131 neredeyse kaybolur.\n<\/p>\n
\nDe\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip objektiflerin kullan\u0131m\u0131 ve makinan\u0131n foto\u011fraf\u0131 \u00e7ekilecek konuya g\u00f6re konumunun ne olaca\u011f\u0131, hep ilk a\u015famada verilmesi gereken kararlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Bu da, sonsuz say\u0131daki bile\u015fkeler i\u00e7inden baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u201cse\u00e7im\u201dini gerektirir.\n<\/p>\n
\nBu se\u00e7im a\u015famas\u0131n\u0131n ge\u00e7erlili\u011fi baz\u0131 \u00fcnl\u00fc foto\u011fraf sanat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 incelendi\u011finde daha somut olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktayd\u0131. \u00d6rnegin; Ansel Adams, bir kamyonetin \u00fczerine yerle\u015ftirdi\u011fi foto\u011fraf makinas\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Foto\u011fraflar\u0131n\u0131 olu\u015fturan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine hi\u00e7bir zaman \u00f6nplanda (foreground) bulunan at\u0131lm\u0131\u015f bira tenekelerini, gofret ka\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131, k\u0131r\u0131k \u015fi\u015feleri ve ka\u011f\u0131t \u00e7\u00f6plerini dahil etmemi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla \u00f6n\u00fcnde ak\u0131p giden ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7inden yaln\u0131zca kendi \u00f6l\u00e7\u00fctlerine uygun g\u00f6rd\u00fcklerini se\u00e7erek \u00e7er\u00e7evelemi\u015ftir. S\u00f6zkonusu se\u00e7im\u2019e etki eden bireysel \u00f6l\u00e7\u00fctler, foto\u011fraf ortam\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesindeki en zor a\u015famay\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cX\u201d foto\u011fraf\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n, NEDEN \u201cY\u201d \u00f6\u011felerini \u00e7er\u00e7eve i\u00e7ine dahil edip etmedi\u011fi ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc neden \u201cZ\u201d an\u0131nda olu\u015fturdu\u011funun bilinmesi olanaks\u0131zd\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Adams\u2019\u0131n, insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 simgeleyecek herhangi bir art\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine neden almad\u0131\u011f\u0131n\u0131n cevab\u0131 kesin olarak bilinmemektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr se\u00e7im a\u015famas\u0131na etki eden bireysel \u00f6l\u00e7\u00fctler, s\u00f6zkonusu foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fi, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, toplumsal konumu, e\u011fitim d\u00fczeyi, dilegetiremedi\u011fi varsay\u0131mlar\u0131, \u00f6nyarg\u0131lar\u0131yla belirlenir. \u0130nsan\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi belli y\u00f6nlerde alg\u0131lamas\u0131n\u0131 ko\u015fullayan k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikleri, burada da i\u015fba\u015f\u0131ndad\u0131r.\n<\/p>\n
\nMakinasi ile birlikte bir foto\u011fraf\u00e7\u0131, paleolitik \u00e7a\u011fda tundrada avlanan bir ki\u015fiye benzetilebilir. Ancak foto\u011fraf\u00e7\u0131 av\u0131n\u0131, \u00e7al\u0131l\u0131klar aras\u0131nda de\u011fil, k\u00fclt\u00fcrel nesnelerden olu\u015fan bir orman i\u00e7inde takip etmektedir. K\u00fclt\u00fcrel nesneler, foto\u011fraf\u00e7inin av\u0131n\u0131 g\u00f6rmesini engellemektedir.\n<\/p>\n
\nBu ortam, foto\u011fraf\u0131n kendisini belirlemekten \u00e7ok, foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n s\u00f6zkonusu \u201cav\u201d (\u00e7ekim) s\u0131ras\u0131ndaki davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 belirler. Herhangi bir fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden yola \u00e7\u0131k\u0131larak, onu \u00e7eken foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu k\u00fclt\u00fcrel ortam hakk\u0131nda karar vermek olanaks\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcdeki k\u00fclt\u00fcrel belirleyicileri, makinan\u0131n s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131 \u00f6rter. Bu asl\u0131nda her sanayi sonrasi (post-industrial) i\u015flevin bir ortak \u00f6zelli\u011fidir. Ayg\u0131t kendi s\u0131n\u0131flamas\u0131n\u0131, bu k\u00fclt\u00fcrel durumlara empoze ederek onlar\u0131 kendi s\u00fczgecinden ge\u00e7irir. Dolay\u0131s\u0131yla, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde, “do\u011fu”, “Japon”, “az geli\u015fmi\u015f \u00fclke” t\u00fcr\u00fcnden k\u00fclt\u00fcrel durumlar arka plandakalarak \u00f6nemsiz hale gelirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc ister do\u011fuda, ister bat\u0131da, ister Japonya’da, ister az geli\u015fmi\u015f bir \u00fclkede olsun “\u00e7ekilen” her\u015fey ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctlere (foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n program\u0131na) g\u00f6re s\u0131n\u0131flan\u0131r.\n<\/p>\n
\nG\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi ile ilgili yap\u0131lmas\u0131 gereken \u201cse\u00e7im\u201d (d\u00fczenleme) yalnizca \u00e7ekim a\u015famas\u0131na \u00f6zg\u00fc de\u011fildir. Teknik s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde, bask\u0131 a\u015famas\u0131nda veya \u00e7er\u00e7evelenirken de tekrar g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi ile ilgili yeni d\u00fczenlemelere gidilebilir. \u00c7ekimden sonraki a\u015famalarda yap\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesine ait de\u011fi\u015fiklikler de yine farkl\u0131 anlamlar\u0131 sonu\u00e7layabilir. Foto\u011fraf sanat\u00e7\u0131sin\u0131n se\u00e7imini y\u00f6nlendiren \u00f6\u011feler onun bilinci ve iradesiyle ilgili olabilece\u011fi kadar, onun denetleyemeyece\u011fi alanlardan da geliyor olabilir.\n<\/p>\n
\nAntonioni\u2019nin filmi \u201cBlowUp\u201d\u0131n (Cinayeti G\u00f6rd\u00fcm) konusunu olu\u015fturan foto\u011fraf, \u00e7ekim s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesi ile sanatsal bir manzara (park) g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc iken, bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda yine g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesiyle ilgili bir se\u00e7im sonucu bir cinayet belgesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Parkta g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc iki ki\u015finin foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7eken filmin kahraman\u0131, foto\u011fraf\u0131 bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda b\u00fcy\u00fct\u00fcrken, \u00e7al\u0131l\u0131klar\u0131n arasinda bir karalti g\u00f6r\u00fcr. Ger\u00e7ekte, bu karalt\u0131, onun bilin\u00e7li se\u00e7imiyle olu\u015fturdu\u011fu \u00e7er\u00e7evede onun iradesi d\u0131\u015f\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r; bu \u201cdavetsiz\u201d \u00f6\u011fe, onun merak\u0131n\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131r ve asl\u0131nda, ba\u015flang\u0131\u00e7ta buna hi\u00e7 niyeti olmamakla birlikte \u201csanatsal ara\u015ft\u0131rmas\u0131\u201dn\u0131 de\u011fi\u015fik bir bi\u00e7imde y\u00f6nlendirir; \u00e7ekti\u011fi foto\u011fraf\u0131 durmadan b\u00fcy\u00fctmeye ba\u015flar ve i\u015fin i\u00e7ine karalt\u0131n\u0131n \u00fczerinde yo\u011funla\u015fan, yeni bir \u00e7ekim sonrasi \u00e7er\u00e7eveleme girer, ta ki karalt\u0131n\u0131n parktaki adam\u0131 hedef alan bir tabanca oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131ncaya kadar. Dolay\u0131s\u0131yla foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n deklan\u015f\u00f6r\u00fcne her bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir \u201ckurgu\u201d yarat\u0131l\u0131r. Ya\u015fam\u0131 olu\u015fturan ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7inden baz\u0131 \u015fey\u2019ler, kayna\u011f\u0131ndan ve \u00e7evresinden kopar\u0131larak, soyutlan\u0131r. Sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u00e7o\u011fukez tan\u0131mlanabilir olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, s\u00f6zkonusu soyutlama ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekli\u011finin yeni bir ba\u011flam i\u00e7inde devam etmesinden de \u201cyan\u0131lsama\u201d (illusion) kaynaklan\u0131r. Ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7indeki bir b\u00f6l\u00fcm zaman ve mekan a\u00e7\u0131s\u0131ndan se\u00e7ilerek foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn konusu olu\u015fturulur. Daha sonra bu fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, farkl\u0131 zaman ve mekanlarda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Sonu\u00e7 olarak, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn olu\u015ftu\u011fu anki zaman ve mekan ile izlendi\u011fi zaman ve mekan aras\u0131nda farklar vard\u0131r. Bu ba\u011flamsal farkl\u0131l\u0131k foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc hakk\u0131ndaki en belirgin yan\u0131lsamaya neden olur ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kendi i\u00e7indeki ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fi artt\u0131k\u00e7a s\u00f6zkonusu yan\u0131lsama da (i\u00e7i\u00e7e izlenen zaman ve mekanlar) artar.\n<\/p>\n
\nHegel “b\u00fct\u00fcn ger\u00e7ektir” demi\u015ftir. Adorno ise, \u201cb\u00fct\u00fcn ger\u00e7ek olmayand\u0131r” der. Bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn\u00fcn kesinli\u011fi dayan\u0131lmaz hale gelmi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn\u00fcn yerini par\u00e7alar ve ba\u011flant\u0131lar alm\u0131\u015ft\u0131r; ili\u015fkiler, anl\u0131k b\u00f6l\u00fcmler (snap), par\u00e7alar (fragments), y\u0131k\u0131nt\u0131 (ruin), yaln\u0131zca k\u00f6k (rhizome), raslant\u0131, kolaj. Foto\u011fraf s\u00f6zkonusu oldugunda bir\u015feyden al\u0131nan par\u00e7a da (kesit) \u00f6nem kazan\u0131r. \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnya, i\u00e7y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rmemizin zor oldu\u011fu bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. B\u00fct\u00fcn ve par\u00e7a s\u0131rayla alg\u0131lamam\u0131zdan ge\u00e7erek yokolurlar. Nerede ba\u015flarlar, nerede biterler? Bir bankan\u0131n giri\u015finin foto\u011fraf\u0131, o bankada ne i\u015f yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir ipucu vermez.\n<\/p>\n
\n\u201cB\u00fct\u00fcn\u201d ister ger\u00e7ek kabul edilsin, ister edilmesin, foto\u011fraf onun bir par\u00e7as\u0131, bir “kesme”, bir ayr\u0131nt\u0131d\u0131r. Belki de, bu milyarlarca ayr\u0131nt\u0131y\u0131 kaydedecek ve bu ayr\u0131nt\u0131lardan ger\u00e7e\u011fi\/b\u00fct\u00fcn\u00fc olu\u015fturacak megabilgisayarlara ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Ama daha sonra bu bilgileri anlaml\u0131 bir ili\u015fki i\u00e7ine kim koyabilecek? Bu olanaks\u0131zd\u0131r.\n<\/p>\n
\nB\u00fct\u00fcn bir kurgu (fiction) dur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde b\u00fct\u00fcn\u00fcn yerini “par\u00e7a” alm\u0131\u015ft\u0131r. Par\u00e7a, bir ba\u015fka e\u015fdeyi\u015fle ayr\u0131nt\u0131, alg\u0131lar\u0131m\u0131z i\u00e7ine daha kolay dahil olabilir. Ayr\u0131nt\u0131ya ba\u011fl\u0131 kalarak, s\u00f6zl\u00fck kullan\u0131r gibi, \u00f6ne ve arkaya, daha sonrakilere do\u011fru sayfalar\u0131 \u00e7evirebilir, arayabilir, bakabiliriz. Fakat bunun da b\u00fct\u00fcn gibi bir kurgu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kim s\u00f6yleyebilir?\n<\/p>\n
\nKamera par\u00e7alanm\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fin yap\u0131mc\u0131s\u0131d\u0131r. Foto\u011fraf makinas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yayg\u0131n olan
\n\u201cmodernizm sonras\u0131\u201d (postmodernism) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bir i\u00e7 kavram\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Foto\u011fraf makinas\u0131 zaman kesitinin bir yap\u0131mc\u0131s\u0131 oldu\u011fu kadar ayn\u0131 zamanda mekansal kesitin de yap\u0131mc\u0131s\u0131 say\u0131l\u0131r. Bu olgu kolay anla\u015f\u0131l\u0131r gibi g\u00f6z\u00fckmesine ra\u011fmen zordur. Ancak Christian Vogt gibi bir foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n se\u00e7ti\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemeleri ile bilin\u00e7 d\u00fczeyinde kavranabilir. Vogt\u2019\u0131n se\u00e7ti\u011fi \u00e7er\u00e7eveleme, konunun ana b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda kalan ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n yine bu konu ile ili\u015fkilendirilmesini sa\u011flayan d\u00fczenlemelerdir. Dolay\u0131s\u0131yla ger\u00e7ek \u00fczerinden yap\u0131lan otonom bir d\u00fczenlemeyle, ger\u00e7ek olmayan\u0131n meydana getirildi\u011fi \u00f6zel bir bak\u0131\u015f ortaya \u00e7\u0131kar. Ger\u00e7eklik, b\u00f6ylelikle bir se\u00e7im sonucu, bir\u015feylerin biraraya getirildi\u011fi bir par\u00e7a olarak belirir. Christian Vogt i\u00e7in de \u00f6nemli olan, ister z\u0131tl\u0131k, ister tamamlama olsun, bir\u015feylerin biraraya gelmesidir.\n<\/p>\n
\nNerede ve ne zaman ger\u00e7ek sona ererse, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ba\u015flar.\n<\/p>\n
\nDuyarl\u0131 Malzeme<\/b>
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 bir malzeme \u00fczerine kaydedilir. Kullan\u0131lan duyarl\u0131 malzemenin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcde yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklik \u00e7ok kabaca, \u201csiyah-beyaz\u201d (pankromatik, ortokromatik vb.,) ve “renkli” olarak incelenebilir.\n<\/p>\n
\nSiyah-beyaz i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7ekli\u011fe ait bir olgu de\u011fildir. Optik kuramlar\u0131n birer sonucu olan “kavram”lard\u0131r. Renk say\u0131lmayan bu olgular, kuramsal olduklar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc de i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnyaya ait de\u011fillerdir. Buna kar\u015f\u0131n, siyah beyaz foto\u011fraflar ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar. Siyah ve beyaz aras\u0131ndaki durumlardan olu\u015ftu\u011fu i\u00e7in, gri de \u201ckuramsal renk\u201d say\u0131l\u0131r.\n<\/p>\n
\nSiyah-beyaz foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, optik kuramlar\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015fekilleridir ve bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u0131ras\u0131nda da s\u00f6zkonusu kuram\u2019a b\u00fcy\u00fcsellik kazand\u0131r\u0131rlar. Bu a\u00e7\u0131dan siyah-beyaz fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, kuramsal s\u00f6ylemin somut bir y\u00fczeye (foto\u011fraf) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirirler. Bu t\u00fcr g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin kolay a\u00e7\u0131klanamaz b\u00fcy\u00fcs\u00fc ve \u00e7ekicili\u011fi, kavramsall\u0131klar\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBir \u00e7ok kimsenin ger\u00e7eklik a\u00e7\u0131s\u0131ndan siyah-beyaz foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini, renklilere tercih etmesinin nedeni, foto\u011fraflar\u0131n ger\u00e7ek anlam\u0131 olan \u201ckavramlar evreni\u201dni daha iyi ortaya \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131ndand\u0131r.\n<\/p>\n
\nIan Groover, daha az soyut oldu\u011fu i\u00e7in siyah-beyaz filmle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar hep siyah-beyaz g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler ger\u00e7ek\u00e7ilik a\u00e7\u0131s\u0131ndan ye\u011flenmi\u015flerdir. Bir derginin sanat y\u00f6netmenine,n ona yollanan Pittsburghun renkli foto\u011fraflar\u0131n\u0131 neden bask\u0131 i\u00e7in se\u00e7medi\u011fi soruldu\u011funda, ayn\u0131 konunun Eugene Smith taraf\u0131ndan \u00e7ekilen \u201csiyah beyaz foto\u011fraflar\u0131n\u0131n daha renkli oldu\u011funu\u201d s\u00f6ylemi\u015ftir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n belgesel g\u00fcvenilirlili\u011finin en yayg\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemlerde, daha hen\u00fcz renkli duyarkat bulunmam\u0131\u015ft\u0131. Siyah-beyaz foto\u011frafla\u0131n ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fine atfedilen yarg\u0131lar\u0131n k\u00f6keninin bir ucu bu nedene ba\u011fl\u0131d\u0131r. Di\u011feri ise, Vilem Flusser\u2019in ortaya att\u0131\u011f\u0131 gibi, renkli fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin, siyah beyazlara oranla daha \u00fcst d\u00fczeyde soyutlamalar olarak g\u00f6r\u00fclmeleridir. Bunun nedeninin, g\u00f6rsel olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yaln\u0131zca g\u00f6rsel a\u00e7\u0131dan de\u011ferlendirildi\u011finde, renkli g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ger\u00e7ekli\u011fe daha yak\u0131n olarak de\u011ferlendirilmeleri do\u011fald\u0131r. Ancak, \u00f6nce de de\u011findi\u011fimiz gibi, siyah-beyaz g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, optik kuramlar\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ayn\u0131 \u015fekilde, renkli g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan kuramlar (kimyasal) daha karma\u015f\u0131kt\u0131r ve bu da kodlama s\u00fcrecini daha karma\u015f\u0131k, dolayl\u0131 bir hale getirmektedir.\n<\/p>\n
\nFlusser bu konudaki son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerini \u015f\u00f6yle belirtmektedir; renkli foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, siyah-beyaz olana oranla daha soyuttur \u00e7\u00fcnk\u00fc, renkli bir foto\u011fraftaki renkler ger\u00e7e\u011fe yakla\u015ft\u0131k\u00e7a onun bu konuda s\u00f6yledi\u011fi yalan daha kuvvetlenmekte, kend\u0131 do\u011fas\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131 daha da sakl\u0131 hale gelmektedir.\n<\/p>\n
\nAyn\u0131 konu yenidensunum bahsinde, Nelson Goodman taraf\u0131ndan, yenidensunumun ger\u00e7ektekl
\nmodeline yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 oranda yan\u0131lsamaya neden oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ile vurgulanm\u0131\u015ft\u0131.\n<\/p>\n
\nTon (Zone Sistemi)<\/b>
\nS\u00f6zkonusu teknik, duyarl\u0131 malzemenin tolerans\u0131 i\u00e7inde, de\u011fi\u015fik pozlama de\u011ferleriyle, sonu\u00e7 foto\u011frafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ton’lar\u0131na yapilan m\u00fcdahaledir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u00e7\u0131, \u00e7ekim a\u015famas\u0131ndan hemen \u00f6nce konunun renk de\u011ferlerini zihninde gri tonlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek de\u011ferlendirir. Bu a\u015famada se\u00e7ece\u011fi pozlama de\u011feri ve buna ba\u011fl\u0131 banyo s\u00fcreci, konuyu olu\u015fturan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kendi i\u00e7indeki ton da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na etki etmeden (bask\u0131 a\u015famas\u0131nda, buna da m\u00fcdahale edilebilmektedir), ton’unu belirleyecektir. Zone sistemi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimse g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc olu\u015fturan herhangi bir \u00f6\u011fenin tonunu s\u00f6zkonusu gri de\u011ferlerinden birine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. Buna ra\u011fmen, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u00e7indeki, orijinale ba\u011fl\u0131 ton da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 bozulmadan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. \u00d6rnegin; \u00e7ekece\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcdeki a\u011fa\u00e7lar\u0131n tonunu, ton da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 bozulmadan, herhangi bir gri tonuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. Ayn\u0131 zamanda g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kontrast\u0131n\u0131 da denetleyebilir.\n<\/p>\n
\nBu de\u011fi\u015fiklik, \u00e7ekim a\u015famas\u0131ndan \u00f6nce, foto\u011fraf makinas\u0131nda yeralan gere\u00e7lerle (diyafram, \u00f6rt\u00fcc\u00fc) ayarlanabilen pozlama de\u011ferine (EV-Exposure Value) ba\u011fl\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nYap\u0131lan bu se\u00e7im sonunda, baz\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00f6\u011feleri \u201cg\u00f6r\u00fcl\u00fcr\u201d hale gelirken, baz\u0131lar\u0131 da \u201ckaybolur\u201d. Dolay\u0131s\u0131yla, bu t\u00fcr se\u00e7imin, sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u201csentaks\u201d\u0131na do\u011frudan etki etti\u011fi rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nKaranl\u0131koda Teknikleri<\/b>
\nKaranl\u0131koda i\u015flemleri, di\u011fer a\u015famalara oranla teknik s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde bir foto\u011fraf\u00e7\u0131ya en fazla denetim olana\u011f\u0131 sa\u011flayan \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r. Bu a\u015famada, sonu\u00e7 fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn, rengine, tonuna, boyutuna, y\u00fczey \u00f6zelliklerine karar verilir. \u00d6rne\u011fin; baz\u0131 film geli\u015ftirme banyolar\u0131, ince gren (grain) ve yumu\u015fak kontrastl\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin olu\u015fmas\u0131na neden olurken, baz\u0131 film banyolar\u0131 ise, noktasal (pointillistic) etki yaratan, grenli ye y\u00fcksek kontrasta sahip g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler olu\u015ftururlar. S\u00f6zkonusu film veya kart geli\u015ftirme banyolar\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, bask\u0131 yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in se\u00e7ilen foto\u011fraf kart\u0131n\u0131n kontrastl\u0131k \u00f6zelli\u011fi, sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kontrast\u0131na do\u011frudan etki etmektedir. \u00d6rne\u011fin; g\u00fcn\u00fcm\u00fczde geli\u015ftirilen \u201c\u00e7ok kontrastl\u0131\u201d kartlar (bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda agrandiz\u00f6r \u00fczerinde yap\u0131lan baz\u0131 filtrelemelerle, ayn\u0131 ka\u011f\u0131d\u0131n de\u011fi\u015fik kontrastl\u0131k de\u011ferlerinde kullan\u0131labilmesi) bas\u0131lacak g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fik b\u00f6l\u00fcmlerinin, ayn\u0131 kart \u00fczerine farkl\u0131 kontrastl\u0131klarda olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Kullan\u0131lan kart veya film geli\u015ftirme banyolar\u0131n\u0131n \u0131s\u0131lar\u0131, film veya kart\u0131n bu t\u00fcr banyo i\u00e7inde tutulma s\u00fcreleri ve agitasyon s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda verilen kararlar, g\u00f6rsel de\u011fi\u015fikliklere neden olurlar.\n<\/p>\n
\nKaranl\u0131koda teknikleri i\u00e7indeki en \u00f6nemli a\u015fama, kart bask\u0131s\u0131 s\u0131ras\u0131nda g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesinin tekrar yap\u0131labilmesidir. Bu, \u00e7ekim a\u015famas\u0131nda verilen \u00e7er\u00e7eveleme karar\u0131n\u0131n tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irilebilece\u011fi bir olanakt\u0131r. Bu a\u015famada, bas\u0131lacak foto\u011fraf \u00fczerinden yeniden bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesine gidilmesi, yeni anlamlar, yeni ili\u015fkiler do\u011furabilir. Foto\u011fraf tarihi i\u00e7inde de, bu olanak hakk\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015e\u00f6yle ki; \u201cbelgesel foto\u011fraf” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn savunucular\u0131, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7indeki en \u00f6nemli a\u015famay\u0131, \u00e7ekim srasnda verilen kararlar olarak nitelemi\u015flerdir. Bu do\u011frultuda da, karanl\u0131k odada yap\u0131lan m\u00fcdahaleler yads\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bua\u015famada, kesinlikle herhangi bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesine gidilmedi\u011fini vurgulamak i\u00e7in de, bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda filmin \u00e7er\u00e7evesi, perfore delikleri ve film \u00fczerindeki yaz\u0131lar da, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye dahil edilmi\u015ftir. B\u00f6ylelikle, bir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn deklan\u015f\u00f6re bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131 an tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. \u201cDo\u011frudan foto\u011fraf\u201d (straight photography) olarak tan\u0131mlanabilecek bu anlay\u0131\u015f, kart bask\u0131s\u0131 s\u0131ras\u0131nda, de\u011fi\u015fik film g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin ayn\u0131 kart \u00fczerine yap\u0131lan montaj (ya bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda ayn\u0131kart\u0131n \u00fczerine bas\u0131larak, veya bask\u0131s\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f de\u011fi\u015fik fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin tek bir foto\u011fraf olu\u015fturacak bi\u00e7imde montaj yap\u0131lmas\u0131) ile Bauhaus d\u00f6neminden beri s\u00fcregelen bir uygulay\u0131m\u0131n, kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f olarak kuvvet kazanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.\n<\/p>\n
\n\u00c7er\u00e7eveleme d\u0131\u015f\u0131nda bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lan bir di\u011fer m\u00fcdahale ise, “yakma” ve “g\u00f6lgeleme”dir (burning-in, dodging). “Yakma”, kart bask\u0131s\u0131 s\u0131ras\u0131nda, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn baz\u0131 b\u00f6lgelerinin di\u011ferlerine oranla daha fazla pozlanmas\u0131 demektir. Bu da, o b\u00f6lgelerin di\u011fer taraflara g\u00f6re koyula\u015fmas\u0131n\u0131 (e\u011fer negatif s\u00fcre\u00e7 ise) sa\u011flar. Ayn\u0131 \u015fekilde, \u201cg\u00f6lgeleme” de, bas\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn baz\u0131 b\u00f6lgelerine agrandiz\u00f6rden gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n engellenerek, daha az pozlanmas\u0131nadolay\u0131s\u0131yla, tonunun a\u00e7\u0131lmas\u0131na neden olunur. B\u00f6ylelikle, karta bas\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn baz\u0131 b\u00f6lgelerinin fazla poz ile ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 kaybetmesi baz\u0131 b\u00f6lgelerinin ise, az pozlama nedeniyle ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n geli\u015fmemesi \u00f6nlenmi\u015f olur. Ayn\u0131 teknik, bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn belirginle\u015fmesiveya gizlenmesi istenen b\u00f6lgeleri \u00fczerinde uygulan\u0131r.\n<\/p>\n
\nKaranl\u0131koda m\u00fcdahaleleri s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, bas\u0131lacak g\u00f6r\u00fcnt\u00fc bir m\u00fczik bestesine, yap\u0131lan m\u00fcdahaleler de t\u00fcrl\u00fc (m\u00fcziksel) \u201cyorum\u201dlara benzetilebilir. Dolay\u0131s\u0131yla, karanl\u0131koda a\u015famas\u0131nda verilen kararlar\u0131n da, \u00e7ekim a\u015famas\u0131nda verilen kararlar kadar sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn olu\u015fumuna do\u011frudan etki etti\u011fi s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf tekni\u011fini \u00f6\u011fretmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc ki\u015filer \u00e7o\u011funlukla, \u00f6\u011frencilerinden ayn\u0131 negatiften birbirlerinin ayn\u0131s\u0131 olmas\u0131 gereken bask\u0131lar yapmalar\u0131n\u0131 ister ancak bu \u00e7o\u011fu kez olanaks\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, buraya kadar anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7indeki de\u011fi\u015fkenlerin fazlal\u0131\u011f\u0131, \u00e7o\u011fu kez b\u00f6yle bir denetimin sa\u011flanmas\u0131n\u0131 da g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. Anlat\u0131lan teknik s\u00fcre\u00e7 sonunda elde edilen fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, do\u011frudan foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n verdi\u011fi kararlar ile olu\u015fan i\u015flemler ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler sonucu meydana gelmektedir. S\u00fcreci denetleyen kimse, her a\u015famada do\u011frudan sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn g\u00f6rsel \u00f6zelliklerine etki edecek birtak\u0131m kararlar vermek zorundad\u0131r. S\u00fcre\u00e7 i\u00e7indeki teknik ve insani de\u011fi\u015fkenler, fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn g\u00fcvenirli\u011fini, Arnheim\u2019\u0131n deyi\u015fiyle \u201cotantikli\u011fini\u201d engellemektedir.\n<\/p>\n
\nFotografik Zaman<\/b>
\nZaman\u2019\u0131 anlamam\u0131z ve birimlendirebilmemiz i\u00e7in her ne kadar mekansal harekete ihtiya\u00e7 varsa da, asl\u0131nda \u201czaman\u201d mekansal veya maddesel bir gereklilikten \u00e7ok, zihni bir gereklilik sonucu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Zaman, k\u00f6k\u00fcn\u00fcn do\u011faya dayanmas\u0131na kar\u015f\u0131n, mekan i\u00e7indeki hareketi g\u00f6zleyen insan taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nDolay\u0131s\u0131yla, \u00e7ok k\u0131sa bir tan\u0131m vermek gerekti\u011finde \u201czaman\u201d, de\u011fi\u015fim cinsinden \u00f6l\u00e7\u00fclebilen bir s\u00fcreklilik olarak tan\u0131mlanabilir.\n<\/p>\n
\nZaman herhangi bir nesnenin b\u00fct\u00fcn olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n alg\u0131lanabilmesi i\u00e7in \u015fartt\u0131r. Locke, insan\u0131n bilincindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerin s\u00fcreklili\u011finden zaman kavram\u0131n\u0131n do\u011fdu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan zihninde kendi ba\u015f\u0131na hi\u00e7bir\u015fey varolmaz. Zihinde geli\u015fenher olay, bir b\u00fct\u00fcne ba\u011fl\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re zaman duygusu, hem i\u00e7imizdeki hem de d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki s\u00fcreklili\u011fi anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nLotze, ayn\u0131 duyguyu, nesnelerin dinamik olu\u015fumlar\u0131n\u0131n bilin\u00e7 d\u00fczeyindeki alg\u0131lar\u0131 olarak yorumlam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsana Ve insan ya\u015fam\u0131na \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden \u00f6t\u00fcr\u00fc de, zaman \u201cger\u00e7ek\u201d olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir.\n<\/p>\n
\nZaman hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcncemiz, onun \u201ci\u00e7inde bulundu\u011fumuz an\u201d oldu\u011fudur. \u0130\u00e7inde bulunulan an s\u00fcrekli, \u201c\u015fimdiki zaman\u201dd\u0131r. \u201cGe\u00e7mi\u015f\u201d ve \u201cgelecek\u201d ise, yaln\u0131zca birer zihinsel yans\u0131tmad\u0131r. B\u00fct\u00fcn olarak de\u011ferlendirildi\u011finde zaman \u201c\u00f6znel\u201d bir olgudur. Bu anlamda, ge\u00e7mi\u015f, ya\u015fanan an i\u00e7in, \u015fimdiki zaman da, gelecek i\u00e7in bir \u00f6nko\u015ful durumundad\u0131r. Ger\u00e7ek olan \u00e7o\u011funlukla, \u201c\u015fimdiki zaman\u201d olarak de\u011ferlendirildi\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc de, bu zaman diliminin do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda hi\u00e7bir\u015fey s\u00f6ylenemez. Ancak ge\u00e7mi\u015fin ya\u015fan\u0131rken ger\u00e7ek oldu\u011fu ve bunun gibi gelecegin de ya\u015fand\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ek olaca\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.\n<\/p>\n
\nZaman ampirik olarak ger\u00e7ektir. \u0130\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan d\u00fcnyay\u0131 meydana getiren olu\u015fumlar\u0131n anla\u015f\u0131labilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf, zaman\u0131n i\u00e7inden bir kesiti dondurur. Konu ald\u0131\u011f\u0131 zaman asl\u0131nda ya\u015fan\u0131lan zaman, e\u015fdeyi\u015fle ger\u00e7ek zamand\u0131r. Ancak deklan\u015f\u00f6re bas\u0131ld\u0131ktan sonra s\u00f6zkonusu an\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi kalmaz. Bu anlamda foto\u011fraf\u0131n i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan zamam durdurdu\u011fu, dondurdu\u011fu de\u011fil yaln\u0131zca \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenebilir. \u015e\u00f6yle ki, foto\u011fraf\u0131 \u00e7ekilen an, \u00e7ekildikten hemen sonra \u201cge\u00e7mi\u015f\u201d olur. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, foto\u011fraf\u0131n \u00e7ekildi\u011fi an olan \u201c\u015fimdiki zaman\u201d, deklan\u015f\u00f6re bas\u0131l\u0131nca \u201c\u00e7ekildi\u011fi zaman\u201da d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Zaman foto\u011fraf\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131r. Bu zaman pozlama s\u00fcresiyle ilgili de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu s\u00fcre \u00fcretmenin bir unsurudur. Burada olu\u015fan yan\u0131lsama ger\u00e7ekli\u011fin elden ka\u00e7\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir an elde tutabilmedir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n onu al\u0131mlayana g\u00f6nderdi\u011fi en \u00e7arp\u0131c\u0131 ileti, s\u00fcreklili\u011fin ortadan kalk\u0131\u015f\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu kopukluktur. Foto\u011fraf belli bir an\u0131, s\u00fcreklilik i\u00e7inden soyutlar ve sonraki anlar\u0131n getirece\u011fi de\u011fi\u015fimlerden korur. Bu a\u00e7\u0131dan, foto\u011fraflar, belleklerde saklanan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclere benzetilebilirler. Ancak an\u0131lar\u0131 olu\u015fturan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler s\u00fcrekli deneyimin tortusu iken, foto\u011fraflar s\u00fcreklili\u011fin kesilmesinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleridir.\n<\/p>\n
\nYa\u015fam i\u00e7inde \u201canlam\u201d anl\u0131k de\u011fildir. Anlam, \u00f6nceyle ve sonrayla ortaya \u00e7\u0131kar. Geli\u015fmesiz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Bir hikaye veya en az\u0131ndan a\u00e7\u0131klama olmadan \u201canlam\u201ddan da s\u00f6zedilemez. Bilgi veya olaylar\u0131n kendileri anlam ta\u015f\u0131mazlar. Olaylar, bir bilgisayara veri olarak girer ve yap\u0131lacak hesaplamalarda kullan\u0131labilirler, Ancak, bir yorum veya anlam \u201c\u00e7\u0131kt\u0131\u201d olarak bize ula\u015famaz. Bir\u015feyi anlamland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bilinenler kadar bilinmeyenleri de de\u011ferlendiririz. Bu a\u00e7\u0131dan, anlam ve gizem ayr\u0131lmaz bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr ve her ikisinin de zaman d\u0131\u015f\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6zedilemez.\n<\/p>\n
\nZaman, hareketin bir \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ise, hareketsizdir. Dolay\u0131s\u0131yla, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc tek ba\u015f\u0131na bir zamana sahip de\u011fildir. Ancakhep \u201c\u015fimdiki-\u00e7ekildi\u011fi zaman\u201da i\u015faret eder. Foto\u011fraf\u0131n hareketlenmesi i\u00e7in, \u00f6ncesi ve sonras\u0131n\u0131n da bilinmesi gerekir bu y\u00fczden, al\u0131mlayan ile birlikte de\u011ferlendirilmesi gerekir. Bir anlamda dura\u011fan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye hareket veren, onun izleyenle birlikte olu\u015fturdu\u011fu etkile\u015fimdir. Zaman i\u00e7inde yer kaplamayan bu soyut kesit, kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin d\u00fc\u015f\u00fcnce ve \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 ile belli bir harekete kavu\u015fur.\n<\/p>\n
\nS\u00fcre\u00e7 \u015fematik olarak g\u00f6sterilebilir. Foto\u011fraf\u00e7\u0131 geli\u015fen ve de\u011fi\u015fen s\u00fcrekli zaman i\u00e7inden bir kesit al\u0131r. Al\u0131nan bu kesit g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn anlam\u0131n\u0131 belirsizle\u015ftirmektedir. E\u011fer al\u0131nan bu kesit yeterince geni\u015f ise, kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ili\u015fkiler ve anlamlar ayr\u0131ca incelenebilir.\n<\/p>\n
\nYa\u015fam i\u00e7inde olaylar kesintisiz bir s\u00fcregenlik i\u00e7inde al\u0131mlamaya a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde geli\u015fmekte, de\u011fi\u015fmektedir. Olaylar\u0131n ileriye do\u011fru bir anlama do\u011fru hareket etti\u011fi varsay\u0131labilir. Bu bir ok i\u015fareti ile g\u00f6sterilebilir. (Bkz. \u015eekil 1)\n<\/p>\n
\n\u015eekil. 1\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf bu hareketin belli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc durdurarak aradan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc al\u0131r. Bu kopukluk belirsizlik\u00a0 yarat\u0131r.\u00a0 (Bkz. \u015eekil 2)\n<\/p>\n
\n\u015eekil. 2\n<\/p>\n
\n\u00d6ncede de\u011findi\u011fimiz gibi, bu dura\u011fan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ancak onu al\u0131mlayan\u0131n atfedece\u011fi \u201c\u00f6nce\u201d ve \u201csonra\u201d ile hareketlenebilir. Yukar\u0131da fotografik kesme, dikey bir \u00e7izgi ile g\u00f6sterilmi\u015ftir. Ancak s\u00f6zkonusu kesmenin, olay\u0131n bir kesiti oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde de, daire \u015feklinde g\u00f6sterilebilece\u011fi de anla\u015f\u0131l\u0131r. Bu takdirde \u015fema a\u015fa\u011f\u0131daki bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. (Bkz. \u015eekil 3)\n<\/p>\n
\n\u015eekil. 3\n<\/p>\n
\nFoto\u011frafa konu olan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc simgeleyen bu dairenin \u00e7ap\u0131, s\u00f6zkonusu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn iletti\u011fi bilgilerin niceli\u011fine g\u00f6re ve al\u0131mlayanla ili\u015fkisi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde farkl\u0131la\u015f\u0131r. \u00d6rne\u011fin; foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcndeki ki\u015finin al\u0131mlayan taraf\u0131ndan \u00f6nceden tan\u0131nan bir ki\u015fi olmas\u0131 s\u00f6zkonusu dairenin \u00e7ap\u0131n\u0131 geni\u015fletmektedir. Ancak, foto\u011fraf\u0131n niteli\u011fine g\u00f6re, konu hakk\u0131nda da hi\u00e7bir \u00f6nbilgiye sahip olunmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda da dairenin \u00e7ap\u0131 geni\u015fleyebilir. (Bkz. \u015eekil 4)\n<\/p>\n
\n\u015eekil. 4\n<\/p>\n
\nS\u00f6zkonusu geni\u015fleme g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn al\u0131mlayan ile uyu\u015fmas\u0131 sonucu meydana gelir. Dolay\u0131s\u0131yla, al\u0131mlayan\u0131n girdi\u011fi etkile\u015fim (g\u00f6rsel olarak \u201ctarama\u201d) baz\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerin geli\u015fmesine de yol a\u00e7arak, yeni anlamlar\u0131n do\u011fmas\u0131n\u0131 da sonu\u00e7layabilir. (Bkz. \u015eekil 5)\n<\/p>\n
\n\u00c7\u00fcnk\u00fc yarat\u0131lan zamansal bir kurgudur, ger\u00e7ek de\u011fildir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n Y\u00fczeyi ve Nesnesi<\/b>
\nFoto\u011fraflar elektromanyetik olarak \u00fcretilmedik\u00e7e, fiziksel yap\u0131lar\u0131 da iki boyutlu bir d\u00fczlemi olu\u015fturan ka\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131ndan \u00f6teye ge\u00e7emeyecektir. Foto\u011fraflar iki boyutlu y\u00fczeylerdir. Dolay\u0131s\u0131yla fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcdeki her\u015fey onu al\u0131mlayana fiziksel bak\u0131mdan e\u015fit uzakl\u0131ktad\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc hepsi ayn\u0131 fotografik y\u00fczeyde yer al\u0131rlar Ve bu y\u00fczeyle al\u0131mlayan aras\u0131ndaki mesafe de sabittir. Ancak i\u00e7inde ya\u015fanan do\u011fal \u00e7evredeki nesneler al\u0131mlayana farkl\u0131 uzakl\u0131klarda bulunur. Bu uzakl\u0131k farklar\u0131 ise, al\u0131mlayanm konumuna g\u00f6re nesnelerin boyutlar\u0131nda de\u011fi\u015fikliklere neden olur ve bu da do\u011fal olarak perspektifi do\u011furur. Al\u0131mlayan do\u011fal mekan i\u00e7erisinde hareket ettik\u00e7e nesnelere g\u00f6re yeri de\u011fi\u015fir ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da perspektif alg\u0131s\u0131 s\u00fcrekli bir de\u011fi\u015fim i\u00e7indedir. Asl\u0131nda al\u0131mlayan\u0131n ayn\u0131 konumda olmas\u0131na kar\u015f\u0131n kafas\u0131n\u0131 hareket ettirmesiyle b\u00fct\u00fcn g\u00f6rsel alg\u0131s\u0131, perspektif de dahil olmak \u00fczere de\u011fi\u015fir.\n<\/p>\n
\nBir anlamda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc boyutun alg\u0131lanabilmesinin nedenlerinden biridir. Ancak foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn, perspektif a\u00e7\u0131s\u0131ndan modeline sad\u0131k kalabilmesinin tek \u015fans\u0131 vard\u0131r. Bu da, sahip oldu\u011fu tek ve sabit perspektif boyutudur. Perspektifi olu\u015fturan nokta, foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken makinan\u0131n konumudur.\n<\/p>\n
\nFoto\u011frafa bakan ki\u015finin perspektifi do\u011fru alg\u0131lama \u015fans\u0131 yaln\u0131zca bu noktada olu\u015fur. Yine de s\u00f6zkonusu durumda, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn iletti\u011fi iki boyutluluk ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 yoketmek i\u00e7in, tek g\u00f6z\u00fcn kapal\u0131, kafan\u0131n ve a\u00e7\u0131k olan g\u00f6z\u00fcn ise g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye tarama yapmadan sabit olarak bir delikten bakmas\u0131 gerekir. Ancak sabit bir g\u00f6z neredeyse k\u00f6rd\u00fcr. G\u00f6rsel alg\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in, tarama, ba\u015fka bir deyi\u015fle g\u00f6z\u00fcn g\u00f6reli olarak de\u011fi\u015fik noktalara odaklanmas\u0131 gerekir. G\u00f6rsel alg\u0131 s\u00fcrekli hareket halindedir. Fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc alg\u0131lan\u0131rken de bu b\u00f6yledir. Foto\u011frafa konu olan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn perspektifinden \u00e7ok, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u00fczerinde olu\u015ftu\u011fu d\u00fczlemin perspektifi ger\u00e7ektir. Insan foto\u011fraf\u0131n as\u0131l\u0131 bulundu\u011fu yerin \u00f6n\u00fcnde gezinmekte ve bu arada da iki boyutlu d\u00fczlem \u00fczerinde istedi\u011fi noktalarda g\u00f6z\u00fcn\u00fc gezdirmekte serbesttir. Bu hareket de, fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu perspektifin de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndan \u201c\u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f\u201d (distortion) olarak alg\u0131lanmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. \u00c7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcyle, yaln\u0131zca al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve kabul edilmi\u015f geometrik perspektif kurallar\u0131 d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmek istenmektedir. \u00d6rne\u011fin, bir tren yolu ve elektrik direkleri resmedildi\u011finde, raylar\u0131n gittik\u00e7e daralmas\u0131 yenidensunumcu taraf\u0131ndan do\u011fal kar\u015f\u0131lan\u0131rken, elektrik direklerindeki perspektif d\u00fczeltilerek (birbirine paralel olarak) \u00e7izilebilir. Ayn\u0131 \u015fekilde, objektif ve film d\u00fczlemi hareketli foto\u011fraf makinalar\u0131yla da, geometrik kurallar d\u0131\u015f\u0131nda, \u201cd\u00fczeltme\u201d olarak nitelenen de\u011fi\u015fikliklere gidilmektedir.\n<\/p>\n
\nPerspektif bozuklu\u011fu, \u00f6nce de de\u011finildi\u011fi gibi, \u00e7ekim s\u0131ras\u0131nda kullan\u0131lan objektifin optik niteliklerine (odak uzakl\u0131\u011f\u0131, g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 vb.) g\u00f6re de de\u011fi\u015fmektedir. Normal a\u00e7\u0131l\u0131 objektiflerden farkl\u0131 objektiflerin kullan\u0131m\u0131 ger\u00e7ek mekandaki nesneleraras\u0131 boyut farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 ya abartmaktad\u0131r (geni\u015f a\u00e7\u0131l\u0131-k\u0131sa odakl\u0131) ya da neredeyse yoketmektedir (dar a\u00e7\u0131l\u0131-uzun odakl\u0131).\n<\/p>\n
\nG\u00f6z \u00e7evresini tarayarak alg\u0131lar. Bunun i\u00e7in de\u011fi\u015fik noktalara odaklan\u0131r. G\u00f6rsel alg\u0131 i\u00e7inde net ve se\u00e7ik olan b\u00f6lge azd\u0131r. Bunun i\u00e7in g\u00f6z gezinir, de\u011fi\u015fik yerlere netlik yapar. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde ise, netlik ya vard\u0131r veya tamamen yoktur. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde net olmayan bir b\u00f6lge al\u0131mlayan taraf\u0131ndan net olarak alg\u0131lanamaz. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00e7ekim s\u0131ras\u0131nda diyafram de\u011feri, objektif t\u00fcr\u00fc ve konuya olan uzakl\u0131kla saptanan alan derinli\u011fi (depth of field), g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn netli\u011fine ve netlik da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na etki etmektedir. Al\u0131mlayan\u0131n, net olmayan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131s\u0131yla netle\u015ftiremeyece\u011finden, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u00e7indeki net ve netsiz olan \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki ili\u015fki, ayg\u0131t\u0131 kullanan taraf\u0131ndan belirlenmi\u015ftir. Ancak ger\u00e7eklik s\u00f6zkonusu oldu\u011funda, her ayr\u0131nt\u0131 net olarak alg\u0131lanabilir. \u00d6rnegin, araba kullanan kimse zaman zaman ya dikiz aynas\u0131na ya da yola netlik yapabilir. Ancak bir beyine sahip olmayan foto\u011fraf makinas\u0131 her iki plan\u0131 da net olarak kaydedebilir.\n<\/p>\n
\nAyr\u0131ca, nesnelerin bir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcndeki boyutu ile ger\u00e7ek boyutu aras\u0131ndaki fark da, kimi zaman foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc al\u0131mlayan i\u00e7in kuvvetli bir yan\u0131lsama olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir kanserli h\u00fccrenin b\u00fcy\u00fck boyutlardaki bask\u0131s\u0131, vb.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n mek\u00e2n\u0131 yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc iki boyutludur. Al\u0131mlayan bir foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcndeki her\u015feye e\u015fit uzakl\u0131ktad\u0131r. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcndeki bir nesnenin arkas\u0131na ge\u00e7ilemez. Dolay\u0131s\u0131yla i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7eklik gibi incelemeye a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Bu anlamda Roland Barthes foto\u011fraf\u0131n \u201cdokunulamayacak\u201d bir ger\u00e7ekli\u011fe sahip oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine dahil olunamaz, g\u00f6sterdi\u011fi olaya kar\u0131\u015f\u0131lamaz. \u0130\u00e7ine dahil olunamayan bir ger\u00e7eklikten de s\u00f6zedemeyiz. Foto\u011fraf\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi ancak kendi fiziksel \u00f6zelliklerinde e\u015fdeyi\u015fle, ya\u015fanan ger\u00e7eklik i\u00e7indeki bir par\u00e7a, nesne olu\u015fuyla g\u00fcndeme gelebilir. Foto\u011fraf\u0131n arkas\u0131na ge\u00e7ilebilir, y\u0131rt\u0131labilir, yak\u0131labilir veya istenen bir kimseye hediye edilebilir. Kendisi farkl\u0131 ger\u00e7eklik boyutlar\u0131na sahip de\u011fildir ancak, fiziksel yap\u0131s\u0131 nedeniyle i\u00e7inde bulunulan ger\u00e7ekli\u011fin, di\u011fer nesneler gibi bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n ger\u00e7ekli\u011fin yenidensunumundaki en belirgin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 iki boyutlu olu\u015fudur. \u00dc\u00e7 boyutlu ger\u00e7eklik sonu\u00e7 olarak iki boyutlu bir d\u00fczlem \u00fczerine yans\u0131r. Bu da foto\u011frafa konu olan\u0131n yaln\u0131zca ba\u015fka bir fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc m\u00fc veya ger\u00e7ekli\u011fin kendisi mi oldu\u011fu sorusunu her zaman cevaps\u0131z b\u0131rak\u0131r.\n<\/p>\n
\nHareket<\/b>
\nFoto\u011fraflar, iki boyutlu dura\u011fan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerdir. \u0130ngilizce’de, bir \u00e7ok durumda, foto\u011fraf yerine, dura\u011fan anlam\u0131na gelen \u201cstill\u201d kelimesi kullan\u0131l\u0131r. Foto\u011fraf hareketi saptayamaz. Bu ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n bir \u00f6zelli\u011fidir. Konu ne kadar hareketli olursa olsun, foto\u011fraf\u0131 \u00e7ekildi\u011finde hareket kaybolur. Duyarl\u0131 malzemenin pozlanmas\u0131, ayg\u0131t\u0131n \u00f6rt\u00fcc\u00fcs\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131p kapanmas\u0131 ile sa\u011flan\u0131r. Bu s\u00fcre i\u00e7inde bulunulan \u0131\u015f\u0131k ko\u015fuluna, kullan\u0131lan filmin duyarl\u0131\u011f\u0131na ve se\u00e7ilen diyafram de\u011ferine g\u00f6re farkl\u0131la\u015f\u0131r.\n<\/p>\n
\nSaniyenin d\u00f6rtbinde biri de olabilir, yirmi dakika da olabilir. Bu s\u00fcreler i\u00e7inde film \u00fczerine yeterli \u0131\u015f\u0131k yans\u0131tan nesneler kaydedilir.\n<\/p>\n
\nAyg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n \u00f6zelli\u011fi her t\u00fcrl\u00fc hareketi hareketsizli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesidir. Bu s\u00fcre\u00e7 s\u0131ras\u0131nda da ger\u00e7eklikle ilgili sapmalar meydana gelir. \u015e\u00f6yle ki, \u00e7ok h\u0131zla giden bir araban\u0131n y\u00fcksek de\u011ferdeki \u00f6rt\u00fcc\u00fc h\u0131z\u0131 ile \u00e7ekilmi\u015f bir foto\u011fraf\u0131 ile duran bir araban\u0131n foto\u011fraf\u0131 aras\u0131nda fark yoktur. \u00d6rt\u00fcc\u00fc h\u0131z\u0131 hareketin \u00e7ok k\u0131sa bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kaydedecek bi\u00e7imde ayarland\u0131\u011f\u0131nda hareket, hareketsizli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Ayn\u0131 \u015fekilde \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck bir \u00f6rt\u00fcc\u00fc h\u0131z\u0131 ile hareketli bir nesne \u00e7ekilmek istendi\u011finde de, hareketli olana ili\u015fkin hi\u00e7bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kaydedilmeyebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc foto\u011fraf makinas\u0131n\u0131n \u00f6rt\u00fcc\u00fcs\u00fc a\u00e7\u0131k kald\u0131\u011f\u0131nda film \u00fczerine yans\u0131yan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u00e7indeki hareketli konu da, bu uzun s\u00fcre i\u00e7inde s\u00fcrekli yer de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Bu da g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn film \u00fczerine kaydedilmeyecek kadar az pozlanmas\u0131na neden olmu\u015ftur. D\u00fc\u015f\u00fck \u00f6rt\u00fcc\u00fc h\u0131z\u0131 kullan\u0131m\u0131yla da, foto\u011frafa konu olan ger\u00e7eklik hakk\u0131nda kuvvetli \u201cyalan\u201dlar s\u00f6ylenebilir. \u015e\u00f6yle ki, \u00e7ok kalabal\u0131k bir caddede d\u00fc\u015f\u00fck \u00f6rt\u00fcc\u00fc h\u0131z\u0131yla (filmin duyarl\u0131\u011f\u0131na, \u0131\u015f\u0131k ko\u015fuluna veya ND n\u00f6tral yo\u011funluk filtresi kullan\u0131m\u0131nda) bir \u00e7ekim yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda elde edilen foto\u011frafta bombo\u015f caddeler g\u00f6z\u00fckecektir. Hareketli olan nesneler film \u00fczerine kaydedilmemi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin, 1839’da Daguerre, en kalabal\u0131k an\u0131nda Paris Bulvar\u0131n\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekmi\u015ftir. Ancak o d\u00f6nemde kullan\u0131lan duyarl\u0131 malzemenin a\u015f\u0131r\u0131 yava\u015f tepkisinden dolay\u0131 uzun bir pozlama s\u00fcresi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da yine, ger\u00e7ekte kalabal\u0131k olan bulvar\u0131n, bir ayakkab\u0131 boyac\u0131s\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda tamamen bo\u015f olarak g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bulvar\u0131n k\u00f6\u015fesindeki ayakkab\u0131 boyac\u0131s\u0131, \u00f6rt\u00fcc\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131k kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrede yerinden hareket etmedi\u011fi i\u00e7in fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye kaydedilmi\u015ftir. Bu da, ger\u00e7ekli\u011fi oldu\u011fu gibi yans\u0131taca\u011f\u0131 beklenen bir yenidensunumun g\u00fcvenirli\u011fini sarsmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nDolay\u0131s\u0131yla foto\u011fraf\u0131n hareketi ya dura\u011fan olarak saptayabildi\u011fi veya hi\u00e7 kaydedemedi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu y\u00fczden sinema veya video ya\u015famsal deneyimleri, e\u015fdeyi\u015fle ger\u00e7ekli\u011fi aktarmada foto\u011frafa oranla daha ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcrler. Foto\u011fraf ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sessiz filmler bile g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc say\u0131l\u0131rlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc hareketlidirler. Asl\u0131nda paradoksal olarak sinemadaki hareketi meydana getiren de \u201chareketsizlik”, e\u015fdeyi\u015fle foto\u011fraft\u0131r.\n<\/p>\n
\nAncak kimi zaman bu hareketsizlik (hareket veya olay\u0131n geli\u015fti\u011fi en son noktada durma) foto\u011fraflar\u0131 di\u011fer yenidensunumlara oranla daha kolay an\u0131msanabilir k\u0131lar. \u00d6rne\u011fin, G\u00fcney Vietnaml\u0131 bir k\u0131z \u00e7ocu\u011funun Amerikan napalm\u0131nm patlay\u0131\u015f\u0131ndan v\u00fccudu \u00e7\u0131plak ve yan\u0131k olarak, ba\u011f\u0131rarak kameraya do\u011fru ka\u00e7\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6steren siyah-beyaz foto\u011fraf, Vietnam sava\u015f\u0131 hakk\u0131nda 70’li y\u0131llarda kaydedilmi\u015f binlerce metrelik televizyon filminden daha kal\u0131c\u0131 olmu\u015ftur.\n<\/p>\n
\nBuraya kadar a\u00e7\u0131klanan \u00f6zelliklerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc onu al\u0131mlayanda, ona konu olmu\u015f ger\u00e7ekli\u011fin neden olaca\u011f\u0131 alg\u0131lar\u0131 olu\u015fturamaz. \u00d6rne\u011fin, bir foto\u011fraf\u00e7\u0131 Niagara \u015felalesini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde buna beyin h\u00fccreleri bir tak\u0131m tepkiler g\u00f6sterir. Ayn\u0131 anda \u00e7a\u011flayan\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcn\u00fc duyar, belki su damlac\u0131klar\u0131n\u0131n surat\u0131na \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da hissedecektir. B\u00fct\u00fcn bunlar, Niagara \u015eelalesi hakk\u0131ndaki alg\u0131sal deneyimi olu\u015fturur. Foto\u011fraf\u00e7\u0131 daha sonra burada \u00e7ekti\u011fi foto\u011fraf\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc haf\u0131zas\u0131nda Varolan alg\u0131sal deneyimleriuyand\u0131rmaya yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. Ancak s\u00f6zkonusu mek\u00e2n ile daha \u00f6nce hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015f biri i\u00e7in bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc alg\u0131sal bir engel durumundad\u0131r. G\u00f6rsel alg\u0131 ile bir yenidensunumun sa\u011flayaca\u011f\u0131 alg\u0131lar aras\u0131nda fark Vard\u0131r. G\u00f6z beynin uzant\u0131s\u0131d\u0131r. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmlerde de de\u011finildi\u011fi gibi, belli s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde ki\u015fi istedi\u011fini g\u00f6r\u00fcr. Ayn\u0131 \u015fekilde, \u00f6nce edinilmi\u015f alg\u0131sal deneyimlerle ili\u015fkili olan \u015fey’leri g\u00f6rmek daha kolayla\u015f\u0131r. G\u00f6rsel alg\u0131, hayal ve an\u0131lardan etkilenir. Se\u00e7icidir, tarayarak alg\u0131lar ve 17mm.lik bir odak uzakl\u0131\u011f\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ayg\u0131t ise, beyinden yoksundur, bu anlamda da k\u00f6rd\u00fcr.\n<\/p>\n
\nB\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen kimi zaman yenidensunumun olu\u015fturdu\u011fu alg\u0131lar, orijinalin olu\u015fturdu\u011fu alg\u0131lara tercih edilmektedir. Foto\u011fraflar\u0131n i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan d\u00fcnyay\u0131 tan\u0131mak ve anlamak i\u00e7in geli\u015ftirilen bireysel normlara ne denli etki etti\u011fi bir grafik \u00f6rnekle daha a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanacakt\u0131r. A.B.D \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131, do\u011fa hakk\u0131ndaki genel e\u011filimlerin saptanmas\u0131 amac\u0131yla bir dizi ruhbilimsel ara\u015ft\u0131rma ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in Wyoming b\u00f6lgesindeki Grand Teton da\u011flar\u0131n\u0131n 11×14 in\u00e7 format\u0131nda siyah-beyaz foto\u011fraflar\u0131 \u00e7ekilmi\u015ftir. Negatiflerden kontakt bask\u0131lar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Turistlerden se\u00e7ilen denekler, \u00e7ekim mekan\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve belli bir s\u00fcre manzaray\u0131 seyretmeleri sa\u011fland\u0131ktan sonra ayn\u0131 yerin siyah-beyaz foto\u011fraflar\u0131 g\u00f6sterilmi\u015f ve bir tercih yapmalar\u0131 istenmi\u015ftir. Teknik bak\u0131mdan ne kadar kusursuz olursa olsun, ger\u00e7ek konuya g\u00f6re bir indirgenme s\u00f6zkonusudur. Renkli ger\u00e7eklik, grinin tonlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00dc\u00e7 boyut, iki boyuta inmi\u015ftir. Binlerce metre y\u00fcksekli\u011findeki da\u011flar, \u00fc\u00e7-be\u015f santime k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. R\u00fczgar\u0131n sesi, bulutlar\u0131n ve g\u00fcne\u015fin hareketi hi\u00e7 saptanamam\u0131\u015ft\u0131r. U\u00e7suz bucaks\u0131z panoramik manzara, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde yakla\u015f\u0131k 30x40cmlik bir ka\u011f\u0131d\u0131n y\u00fczeyi ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen deneklerin \u00e7o\u011fu, foto\u011fraflar\u0131 ger\u00e7ek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye tercih etmi\u015flerdir. Bu tercihin baz\u0131 nedenleri olabilir.\n<\/p>\n
\n\u00d6ncelikle foto\u011fraflar ger\u00e7ekli\u011fin kavranmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racak haz\u0131r, sindirilmi\u015f ve daha kolay \u00f6z\u00fcmsenebilir g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerdir. \u0130ki boyutlu bir d\u00fczlem \u00fczerindeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131lamak kimi zaman estetik a\u00e7\u0131dan daha doyurucu olabilir. Ba\u015fka bir neden ise, fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin m\u00fclkiyet duygusunu tatmin ettikleridir. Sahip olunabilirler, ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131 tutulup izlenebilirler, hediye edilebilirler.\n<\/p>\n
\nT\u00fcm a\u00e7\u0131klananlara g\u00f6re, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn iletti\u011fi alg\u0131lar ile foto\u011frafa konu olan ger\u00e7ekli\u011fin iletti\u011fi alg\u0131lar birbirinden farkl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ekli\u011fi \u00e7arp\u0131tmak ayg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n kas\u0131tl\u0131 bir \u00f6zelli\u011fidir. Art\u0131k “foto\u011fraf bize foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iletir,\u201d s\u00f6z\u00fc yeterlili\u011fini yitirmi\u015ftir. \u0130nsan g\u00f6z\u00fc ger\u00e7ekli\u011fi, siyah-beyaz, iki boyutlu ve 1\/500 veya 1\/1000saniyekadar anl\u0131k, sabit, 150mm. veya 24mm.lik odak uzakl\u0131\u011f\u0131yla kaydedilip, Kodak D-76 da banyo edilmi\u015f ve Multigrade karta bas\u0131lm\u0131\u015f bir bi\u00e7imde alg\u0131layamaz.\n<\/p>\n
\nGer\u00e7ekli\u011fin anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 her zaman alg\u0131lanmas\u0131ndan daha \u00f6nemli ve karma\u015f\u0131k bir sorun olmu\u015ftur. Ger\u00e7ekli\u011fin bir b\u00fct\u00fcn olarak alg\u0131lanmas\u0131m imkans\u0131zd\u0131r. Bu y\u00fczden anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 da zordur. Yaln\u0131z g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerin alg\u0131lanmas\u0131, i\u00e7inde ya\u015fanan ger\u00e7ekli\u011fin anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in yeterli de\u011fildir. Foto\u011fraflar\u0131n bu konuda iletebilece\u011fi fazla bir\u015fey yoktur. Ancak, ger\u00e7ekli\u011fin i\u00e7indeki \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olu\u015fturduklar\u0131ndan ve etkilediklerinden, anlamland\u0131r\u0131lmalar\u0131 da ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bunun i\u00e7in i\u00e7inde sunuldukiar\u0131 ba\u011flam\u0131n \u00f6zellikleri ile de\u011ferlendirilmeleri gerekir. Bu y\u00fczden de \u00e7o\u011fu zaman mentinlerin a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na muhta\u00e7t\u0131rlar. Aksi takdirde, foto\u011fraflar anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirsiz y\u00fczeylerdir. Fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc onun i\u00e7in uydurulabilecek her t\u00fcrl\u00fc \u00f6yk\u00fcy\u00fc destekler. Foto\u011frafa ili\u015fkin metinler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn nas\u0131l okunmas\u0131 gerekti\u011fine ili\u015fkin y\u00f6nlendirme\u2019lerdir. Sonu\u00e7 olarak ama\u00e7lanan y\u00f6nde anlamlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131rlar. Bu y\u00f6nden foto\u011fraf ortam\u0131, kendi \u00fcretim amac\u0131n\u0131 gizler. Konuyla ilgili olarak Chris Steele-Perkins, Avustralya’daki bir g\u00f6zlemevinden al\u0131nm\u0131\u015f foto\u011fraf\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcde siyah bir zemin \u00fczerinde beyaz kum tanecikleri gibi milyonlarca noktac\u0131k g\u00f6z\u00fckmektedir. Asl\u0131nda g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, d\u00fcnyadan 15 000 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzaktaki Centauri adl\u0131 y\u0131ld\u0131z toplulu\u011funun rasathaneden \u00e7ekilmi\u015f siyah-beyaz foto\u011fraf\u0131d\u0131r. Ancak ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, foto\u011fraf kart\u0131n\u0131n \u00fczerine yay\u0131lm\u0131\u015f bir avu\u00e7 kum ile de olu\u015fturulabilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kimi kez kayna\u011f\u0131na ili\u015fkin bilgileri iletmekte sorun \u00e7\u0131kar\u0131r. Ger\u00e7eklik i\u00e7inde anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir avu\u00e7 kum ve bir y\u0131ld\u0131z toplulu\u011fu aras\u0131nda fark vard\u0131r. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc bu y\u00f6nden her zaman ba\u015fl\u0131klar\u0131n, alt yaz\u0131lar\u0131n, a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 metinlerin, ele\u015ftirel g\u00f6r\u00fc\u015flerin deste\u011fine muhta\u00e7t\u0131r. Asl\u0131nda g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn iletti\u011finin ne oldu\u011fu anla\u015f\u0131lsa bile, bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye atfedilen anlam\u0131n tek ba\u015f\u0131na g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ile kavranmas\u0131 g\u00fc\u00e7t\u00fcr.\n<\/p>\n
\nC\u00fczdan\u0131ndan yak\u0131n\u0131n\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karan bir kimse bunu g\u00f6sterirken ayn\u0131 zamanda a\u00e7\u0131klar. Aksi takdirde g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn iletti\u011fi bilgilere al\u0131mlayan taraf\u0131ndan farkl\u0131 anlamlar atfedildi\u011finde \u201cdo\u011fruluk\u201d \u00f6zellikleri de ortadan kalkmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nBunun gibi, foto\u011fraflar\u0131n i\u00e7inde sunuldu\u011fu ba\u011flam da, anlamlar\u0131na etki etmektedir. Ayn\u0131 foto\u011fraf\u0131n, bir gazete haberi olarak veya bilimsel bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n bulgusu olarak yahut da, sergi salonunda al\u0131mlanmas\u0131 farkl\u0131 anlamlar atfedilmesini sonu\u00e7lamaktad\u0131r. Ancak s\u00f6zkonusu belirsizli\u011fe neden olan yap\u0131sal \u00f6\u011felerin tan\u0131nmas\u0131 ve kullan\u0131lmas\u0131 ortama anlat\u0131m olana\u011f\u0131 kazand\u0131rmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nSonu\u00e7<\/b>
\nFoto\u011fraf\u0131n sanat olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu oldu\u011fu art\u0131k anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. \u201cKamera yalan S\u00f6ylemez!\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n, ger\u00e7ekli\u011fi belli oranlarda \u00e7arp\u0131tabilen, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilen ve ayn\u0131 zamanda estetik ya\u015fant\u0131 sa\u011flayan sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131n da olu\u015fturulabildi\u011fi ortam olan foto\u011fraf, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir sanat ortam\u0131 de\u011fildir. `\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye konu olan nesne ve olaylar ile bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131ndaki al\u0131mlayan\u0131n alg\u0131s\u0131 ve beklentileri aras\u0131ndaki il\u015fikiler ba\u011flam\u0131nda incelenmektedir. Bu ba\u011flamla birlikte, \u00e7o\u011funlukla optik bir ortam olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc olu\u015fturulan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ger\u00e7eklikle olan ba\u011flar\u0131 g\u00fcndeme gelmektedir. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne konu olan nesne ile foto\u011fraf\u0131n kendisi, ger\u00e7eklik kavram\u0131 i\u00e7inde de\u011ferlendirilmektedir.\n<\/p>\n
\nHermesin \u00e7o\u011fu kez bir h\u0131rs\u0131z oldu\u011fu s\u00f6ylenmi\u015ftir. \u00c7ocukken bile b\u00fcy\u00fck s\u00fcr\u00fcler \u00e7alarm\u0131\u015f. insanlardan oldu\u011fu kadar tanr\u0131lardan da \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir. Her zaman \u015f\u00fcphe alt\u0131nda olmas\u0131na ra\u011fmen, su\u00e7u hi\u00e7bir zaman ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun nedeni, dil\u2019i kusursuz yalan s\u00f6yleyebilecek kadar ustaca kullanabilmesiydi. S\u00f6zc\u00fckler \u00fczerinde b\u00fcy\u00fcsel bir etkisi vard\u0131. S\u00f6yledi\u011fi yalanlar\u0131n inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, dil ve ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 yok edecek kadar usta bir hatip olu\u015fundan kaynaklan\u0131yordu.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc de, ger\u00e7eklik konusunda onu al\u0131mlayanlarda herhangi bir a\u00e7\u0131mlama gerektirmedi\u011fi san\u0131s\u0131n\u0131 uyand\u0131racak kadar usta yalanlar s\u00f6ylemektedir. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ve konu ald\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki fark, onun simgelerini olu\u015fturmakta, bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc de ona bir anlat\u0131m dili kazand\u0131rmaktad\u0131r. S\u00f6ylenenin simgelerden kurulu oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u201cyalan\u201d da ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu nedenle, simgelerin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesine ancak s\u00f6ylenenin yalan oldu\u011fu kabul edildi\u011finde ba\u015fvurulur. Normalde simgeler saydamd\u0131r, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 herhangi bir a\u00e7\u0131mlamaya gerek olmad\u0131\u011f\u0131 izlenimini yarat\u0131r. Bu y\u00f6nden Hermes\u2019in \u00f6yk\u00fcs\u00fc \u00f6nem kazan\u0131r.\n<\/p>\n
\nFotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, teknik s\u00fcreci kapsam\u0131nda i\u00e7erdi\u011fi de\u011fi\u015fkenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc her zaman bir \u201cd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm”d\u00fcr. Bu y\u00fczden hi\u00e7bir zaman g\u00fcvenilir bir i\u015faret olarak kabul edilmemelidir. Konu ve sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc aras\u0131ndaki ili\u015fki ise, hep metaforiktir. Foto\u011fraf ger\u00e7eklik unsurunu metaforun kullan\u0131m\u0131yla simgeler. Simgeler, foto\u011fraf\u0131n kendi teknik \u00f6zellikleri taraf\u0131ndan olu\u015fturulur, \u201ci\u015fleten\u201d taraf\u0131ndan meydana getirilemez, ancak biraraya getirilebilir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, foto\u011fraf hakk\u0131nda \u201csimgesel\u201d ve \u201cger\u00e7ek\u00e7i\u201d gibi baz\u0131 ikili yap\u0131lar\u0131n do\u011fmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n yanl\u0131\u015f ancak, yayg\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc \u201csanat foto\u011fraf\u0131\u201d ve \u201cbelgesel foto\u011fraf\u201d t\u00fcr\u00fcnden s\u0131n\u0131flamalard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile ele al\u0131nan her foto\u011fraf\u0131n bu s\u00f6zkonusu farkl\u0131 anlamlara g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 ortam hakk\u0131nda yan\u0131lg\u0131lara neden olmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca \u201cyorumcu olarak foto\u011fraf\u00e7\u0131\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201ctan\u0131k olarak foto\u011fraf\u00e7\u0131\u201d, \u201canlat\u0131m ortam\u0131 olarak foto\u011fraf\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201cr\u00f6portaj olarak foto\u011fraf\u201d, \u201chayal ve i\u00e7sel ger\u00e7eklik kuramlar\u0131\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201campirik ger\u00e7eklik kuramlar\u0131\u201d ve \u201cmetaforik simgeleme\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201cmetonimik simgeleme\u201d t\u00fcr\u00fcnde \u00f6l\u00e7\u00fctlerin geli\u015fimini sonu\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nBuraya kadar a\u00e7\u0131klanan her\u015feye ra\u011fmen foto\u011fraf\u0131n yalan s\u00f6ylemedi\u011fi tek \u015fey ger\u00e7ekli\u011fin izi oldu\u011fudur. En genel anlamda her foto\u011fraf\u0131n konusu \u0131\u015f\u0131k\u2019t\u0131r. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc en basit anlamda fiziksel bir neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisine dayan\u0131r, bu da herhangi birfoto\u011fraf\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in \u00f6nko\u015fuldur. Dolay\u0131s\u0131yla, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ekim an\u0131nda foto\u011fraf makinas\u0131 \u00f6n\u00fcnde ger\u00e7ekli\u011finvarolmas\u0131 gerekir. Kardaki ayak izleri gibi, bir resmin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in nas\u0131l boyan\u0131n resmin olu\u015faca\u011f\u0131 y\u00fczey ile kesin temas\u0131 \u015fart ise, fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn meydana gelmesi i\u00e7inde, duyarl\u0131 malzeme \u00fczerine \u0131\u015f\u0131k yans\u0131tacak bir ger\u00e7ekli\u011fin varolmas\u0131 gerekir. Bu da ister istemez foto\u011fraf\u0131n (e\u011fer \u0131\u015f\u0131k nesnenin bir par\u00e7as\u0131 olarak kabul ediliyorsa) konunun bir par\u00e7as\u0131 olarak de\u011ferlendirilmesine neden olur. Ve do\u011frudur. Foto\u011fraf ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6zelliklerine ili\u015fkin yalanlar s\u00f6yleyebilir ancak, ger\u00e7ekli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131na dair bir aldatmaca da bulunamaz. G\u00f6r\u00fcnt\u00fc ne kadar \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f olursa ols\u0131\u0131n, baz\u0131 \u015feylerin foto\u011fraf \u00e7ekildi\u011fi anda Varoldu\u011funa dair bir i\u015farettir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf R. Barthes taraf\u0131ndan bir sanat ortam\u0131 veya ileti\u015fim t\u00fcr\u00fc olarak tan\u0131mlanmadan \u00f6nce ger\u00e7ekli\u011fe bir \u201cat\u0131f\u201d (referent) olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Bu anlamda fotografik at\u0131f\u2019t\u0131r. Di\u011fer yenidensi\u0131n\u0131\u0131mlarda oldu\u011fu gibi, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn konu ald\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in gerekli ger\u00e7eklik ko\u015fulunun izidir. At\u0131f ger\u00e7eklikten \u00e7ok \u201corada olmu\u015f olan\u201dad\u0131r (that has been). Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn inan\u0131l\u0131rl\u0131\u011f\u0131 da bu olgunun \u00fcst\u00fcn\u00fcn hi\u00e7bir zaman \u00f6rt\u00fclememesinden kaynaklan\u0131r. Resim t\u00fcr\u00fcnden di\u011fer yenidensunumlar i\u00e7in \u201colmu\u015f olan\u201d\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 gerekmemektedir. Ancak s\u00f6zkonusu ger\u00e7ekli\u011fin izi tan\u0131mlanamaz ve her t\u00fcrl\u00fc yoruma a\u00e7\u0131k hale geldi\u011finde “var olmu\u015f olan\u201d\u0131n, ressam\u0131n tuvaline de\u011fen f\u0131r\u00e7adan daha fazla \u00f6nemi kalmamaktad\u0131r.\n<\/p>\n
\nB\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131klananlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fczde foto\u011fraf\u0131n inan\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 giderek yok olmaktad\u0131r. Foto\u011fraf, araya kendi \u00fcretti\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri koyarak zaten kendinden uzakla\u015fm\u0131\u015f olan ger\u00e7eklikten her ge\u00e7en g\u00fcn biraz daha uzakla\u015fmaktad\u0131r.\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\nTerimler S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc<\/b>\n<\/p>\n
\nalg\u0131<\/b>
\nAlg\u0131lama s\u00fcreci i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ekli\u011fin iletti\u011fi verilerin zihin taraf\u0131ndan yorumlanmas\u0131.\n<\/p>\n
\nalg\u0131lama<\/b>
\n\u0130\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ger\u00e7ekli\u011fin fark\u0131na var\u0131lma s\u00fcreci.\n<\/p>\n
\nalg\u0131lanan<\/b>
\nAlg\u0131lanabilir \u00f6zelliklere sahip olup s\u00fcrece konu olan.\n<\/p>\n
\nalg\u0131yan<\/b>
\nAlg\u0131lama s\u00fcrecini ya\u015fayan ki\u015fi.\n<\/p>\n
\nanlamlama<\/b>
\nHedefi insan olan ve yorumlay\u0131c\u0131 bir tepki uyand\u0131rmaya y\u00f6nelik ileti\u015fim bi\u00e7imi. Kaynak herhangi bir ki\u015fi yada cans\u0131z nesne olabilir ama al\u0131c\u0131n\u0131n insan olmas\u0131 \u015fartt\u0131r.\n<\/p>\n
\nayg\u0131t<\/b>
\nBelli kurallar dahilinde oyun oynayabilen ve d\u00fc\u015f\u00fcnceyi taklit eden oyuncak.\n<\/p>\n
\natfedilen<\/b>
\nGer\u00e7ekli\u011fin fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye kaynakl\u0131k eden b\u00f6l\u00fcm\u00fc.\n<\/p>\n
\ncalotype<\/b>
\n1841 y\u0131l\u0131nda Fox Talbot taraf\u0131ndan makina i\u00e7inde ka\u011f\u0131t \u00fczerinde negatif g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 foto\u011frafik s\u00fcre\u00e7.\n<\/p>\n
\ndaguerreotype<\/b>
\n1839 y\u0131l\u0131nda Fransa’da g\u00fcm\u00fc\u015f kapl\u0131 bak\u0131r bir levha \u00fczerine civa buhar\u0131 ile olu\u015fturulan pozitif foto\u011frafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc.\n<\/p>\n
\nduyum verisi<\/b>
\nAlg\u0131lamaya neden olan duyumsal veriler.\n<\/p>\n
\nd\u00fczanlam (Denotation)<\/b>
\nBir s\u00f6z\u00fcn bilinen geleneksel anlam\u0131.\n<\/p>\n
\nd\u00fczdegi\u015fmece (Metonym)<\/b>
\nBir s\u00f6z\u00fcn belli bir k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flam i\u00e7erisinde do\u011frudan ba\u015fka bir s\u00f6z\u00fcn yerini tutmas\u0131.
\n[Uluslararas\u0131 geli\u015fmelerde Ankara’n\u0131n tepkisi- h\u00fck\u00fcmetin yerini do\u011frudan Ankara s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc al\u0131yor-]\n<\/p>\n
\ne\u011fretileme (Metaphor)<\/b>
\nBir s\u00f6z\u00fcn al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f, geleneksel anlam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131. [ta\u015f kalpli- \u201cta\u015f\u201d bilinen anlam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda duygusuzca davran\u0131\u015f g\u00f6steren ki\u015fi olarak kullan\u0131l\u0131yor.]\n<\/p>\n
\nger\u00e7ek\u00e7ilik<\/b>
\nGer\u00e7e\u011fin olu\u015fturdu\u011funa e\u015f alg\u0131lara neden olan ayn\u0131 zamanda kabul edilmi\u015f ve yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f simgeler sistemi.\n<\/p>\n
\nger\u00e7eklik<\/b>
\n\u00d6l\u00fcme kadar kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan her\u015fey.\n<\/p>\n
\ng\u00f6sterge<\/b>
\nBir ba\u015fka nesne veya olguyu temsil eden olgu.\n<\/p>\n
\nikiz g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler (Double take)<\/b>
\nFarkl\u0131 kimselerin farkl\u0131 zamanlarda rastlant\u0131sal olarak g\u00f6rsel a\u00e7\u0131dan ayn\u0131 foto\u011frafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri olu\u015fturmalar\u0131. \u0130\u015fletenin i\u015flevini ayg\u0131t program\u0131 dahilinde s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir g\u00f6stergesi.\n<\/p>\n
\ni\u015fleten<\/b>
\nAyg\u0131t\u0131, ayg\u0131t\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc program dahilinde kullanan kimse.\n<\/p>\n
\nkarar an\u0131 (Decisive Moment)<\/b>
\nFoto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin i\u00e7inde bulundu\u011fu ger\u00e7ekli\u011fin g\u00f6rsel yanlar\u0131 ile girdi\u011fi etkile\u015fim sonucu deklan\u015f\u00f6re basmaya karar verdi\u011fi an.\n<\/p>\n
\nkod<\/b>
\nBir mesaj\u0131n iletilmesinde al\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131lmas\u0131 gereken belli kurallar \u00fczerine kurulu i\u015faret sistemi.\n<\/p>\n
\nmetin\/eser (Text\/ Work)<\/b>
\nAl\u0131c\u0131n\u0131n maddi bir \u00fcr\u00fcn olarak eserle etkile\u015fimindeya\u015fanan \u00fcretim s\u00fcreci. \u00d6rne\u011fin; bir kitap, cildi ve sayfalar\u0131yla bir eserdir. Okuyucunun kitab\u0131 okumas\u0131yla olu\u015fan canl\u0131 ve de\u011fi\u015fken Varl\u0131k metin’dir.\n<\/p>\n
\nmodel<\/b>
\nYenidensunumun at\u0131fta bulundu\u011fu orjinal.\n<\/p>\n
\n\u00f6nceden – g\u00f6rselle\u015ftirme (Pre-visualization)<\/b>
\nFotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc tasar\u0131m\u0131n\u0131n \u00e7ekim \u00f6ncesi zihinde tamamlanmas\u0131 gerekti\u011fini ve bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc de \u00e7ekim d\u0131\u015f\u0131nda herhangi teknik bir m\u00fcdaheye gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan g\u00f6r\u00fc\u015f.\n<\/p>\n
\n\u00f6rt\u00fcc\u00fc<\/b>
\nAyg\u0131t program\u0131n\u0131n bir s\u0131n\u0131flama \u00f6zelli\u011fi. [Foto\u011fraf makinas\u0131nda duyarl\u0131 malzemeyi \u0131\u015f\u0131ktan koruyan ve belli s\u00fcrelerle a\u00e7\u0131l\u0131p kapanarak, istenilen zamanda \u00e7ekim i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k almas\u0131n\u0131 sa\u011flayan mekanik d\u00fczenek.]\n<\/p>\n
\nparalaks<\/b>
\n\u0130ki g\u00f6z\u00fcn yatay d\u00fczlem farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc do\u011fan \u00e7er\u00e7eve farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131.\n<\/p>\n
\nsonradan-g\u00f6rselle\u015ftirme (Post-visualization)<\/b>
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131nda nihai a\u015famaya kadar her t\u00fcr teknik m\u00fcdahalenin katk\u0131s\u0131ndan yararlan\u0131labilece\u011fini savunan g\u00f6r\u00fc\u015f.\n<\/p>\n
\ns\u00f6ylem (Discourse)<\/b>
\nAyg\u0131t\u0131n program\u0131n\u0131n getirdi\u011fi s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k dolay\u0131s\u0131yla, anlat\u0131m olanaklar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc.\n<\/p>\n
\nstraight photography<\/b>
\nFoto\u011frafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye ait g\u00f6rsel tasar\u0131m\u0131n \u00e7ekim \u00f6ncesi tamamlanmas\u0131 gerektigini savunan g\u00f6r\u00fc\u015f uyar\u0131nca foto\u011fraf \u00e7ekim prati\u011fi.\n<\/p>\n
\nstroboskopik foto\u011fraf<\/b>
\nHareketli bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn s\u00fcregelen a\u015famalar\u0131n\u0131n y\u00fcksek \u00f6rt\u00fcc\u00fc h\u0131z\u0131 de\u011ferleriye ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc karesine \u00fcst \u00fcste kaydedilmesinden olu\u015fan fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc.\n<\/p>\n
\nyananlam (Connotation)<\/b>
\nBir s\u00f6z\u00fcn d\u00fczanlam\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlara dayal\u0131 olarak i\u015faret etti\u011fi ikinci bir yananlam.\n<\/p>\n
\nyan\u0131lsama<\/b>
\nOrtak yarg\u0131lara ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fen s\u00fcbjektif bir alg\u0131lama s\u00fcreci.\n<\/p>\n
\nyenidensunum (Representation)<\/b>
\nHerhangi bir nesne yada olgunun bellir bir mediumda yorumlan\u0131p, o mediumun dilinin \u00f6zelliklerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi.\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\nKaynak\u00e7a<\/b>
\n1. Ayer, AJ. “The Argument from Illusion”. Perception and the External World. (Der.: R.].Hirst), Macmillan, New York, 1965.
\n2. Barthes, Roland. Image Music-Text. (\u00c7evs Stephen Heath), Fontana Press, Glasgow, 1977.
\n3. Barthes, Roland. Camera Lucida. (\u00c7ev: Richard Howard), Fontana Press, London, 1980.
\n4. Berger, John Ve Iean Mohr. Another Way of Telling. Writers and Readers, London, 1982.
\n5. Brumfield, John. “Apples and Oranges:There may be and may be not Photography, too”. Photography and Language. (Der.:Lew Thomas), NFS Press, Cal., 1979.
\n6. Burgin, Victor. Thinking Photography. Macmillan, London, 1982.
\n7. Collingwood, R.G. The Principles of Art. Oxford Univ. Press, London, 1950.
\n8. Deregowski, Jan B. “Illusion and Culture”. Illusion in Nature and Art. (Der.: E.H.Gombrich, R.L.Gregory), Union Bros., London, 1973.
\n9. Dondis, Donis A. A Primer of Visual Literacy. MIT Press, London, 1973.
\n10. Flusser, Vilem. Towards A Philosophy of Photography. European Photography, G\u00f6ttingen, 1984.
\n11. Gibson, James J. The Perception of the Visual World. The Riverside Press, Massachusetts, 1950.
\n12. Goldsmith, Arthur. “W.Eugene Smith:A Great Photographer at Work\u201d. Photography Essays and Images. (Der.: Beaumont Newhall), Secker 8: Wardburg, London, 1980.
\n13. Gombrich, Ernst H. Meditations on a Hobby Horse and Other Essays on the Theory of Art. Phaidon Press, New York, 1963.
\n14. Goodman, Nelson. Language of Art:An Approach to a Theory of Symbols. The Bobs’ Merill, U.S.A, 1968.
\n15. Harris, Errol ve Lewis, H. Hypothessis and Perception. George Allen &z Unwin,
\nLondon, 1970.
\n16. Hirst, R.J. The Problems of Perception. George Allen 8: Unwin, London, 1959.
\n17. Jacobs, David Lee. The Rhetoric of Photography. University of Texas, Austin, (Yay\u0131nlanmam\u0131\u015f doktora tezi).
\n18. Kaila, Eino. Reality and Experience. D.Reidel, Dordrecht, 1979.
\n19. Kostelanetz, Richard. Esthetics Contemporary. Prometheus, New York, 1978.
\n20. Kozloff, Max. Photography and Fascination. Addison House, Danbury, 1979.
\n21. Leverant, Robert. “Ontology of the Snapshot”. Photography and Language. (Der.: Lew Thomas), NFS Press, Calif., 1979.
\n22. Levy, David. Realism:An Essay in the Interpretation of Social Reality. Carcanet Press, Manchester, 1981.
\n23. Moore, G.E. “The Introduction of Sense Data”. Perception and the External World.(Der.:R.J.Hirst), Macmillan, New York,1965.
\n24. Pennycuick, John. In Contact with the Physical World. George Allen 8: Unwin, London, 1971.
\n25. Pultz, John ve Catherine B.Scallen. Cubism and American Photography: 1910-1930. Sterling and Francine Clark Art Institute, Williamstown, 1981.
\n26. Scharf, Aaron. Art and Photography. Penguin, London, 1968.
\n27. Schmidt, Aurel. “Keine Abbilder”. Basler Magazin. No.21, 24 Mayis 1986.
\n28. Sekula, Alan. “On the lnvention of Photographic Meaning”. Thinking Photography. (Der.: Victor Burgin), MacMillan, London, 1982.
\n29. Sellars, Roy Wood. Critical Realism. Russell &z Russell, New York, 1969.
\n30. Sherover, Charles. “The Human Experience of Time”. _The Development of Philosophic Meaning.(Der: C.Sherover), New York University Press, New York, 1975.
\n31. Sircello, Guy. Mind &c Art:An Essay on the Varieties of Expression. Princeton Univ. Press, 1972.
\n32. Srnagula, Howard J. Currents: Contemporary Directions in Visual Arts. Prentice-Hall, New Jersey, 1983.
\n33. Snyder, Joel. “Photography and Ontology”. The Worlds of Art and the World. Grazer Philosophische Studies. (Der: Joseph Margolis), Vol.19-1983, Amsterdam, 1984.
\n34. Sontag, Susan. On Photography. Penguin, Middlesex, 1978. 35. Steele-Perkins,
\n35.Steele Perkins, Chris. About 70 Photographs. Arts Council of Great Britain, London, 1980.
\n36. Stoekl, Allan. “Negation and Affirmation in the Photographs of Robert Frank\u201d. Enclitic. Vol.7, N0.1, Spring 1983.
\n37. Stroebel, Leslie, Hollis Todd ve Richard Zakia. Visual Concepts for Photographers. Focal Press, London, 1980.
\n38. Szarkowski, John. “Introduction to the Photographers Eye”. The Camera Viewed Vol.2. (Der.: Peninah R.Petruck), E.P.Dutt0n, New York, 1979.
\n39. Van Peursen, Carnelis A. Phenomenology and Reality. Duqesne University, Pittsburgh, 1972.
\n40. Winner, Ellen. Invented Worlds:The Psychology of Arts. Harvard University Press, London, 1982.
\n41. Wollen, Peter. “Photography and Aesthetics”. Screen, Vol.19, No.4.
\n42. Wyburn, Pickford ve RJl-lirst. Human Senses and Perception. Toronto University Press, 1968.
\n43. Tagg, John. “The Currency of the Photograph”. Thinking Photography. (Der.: Victor Burgin), Macrnillan, London, 1982.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
ihsan derman, foto\u011fraf ve ger\u00e7eklik, Med-Campus Project #A126 Yay\u0131nlar\u0131 Ankara, 1993. (doktora tezi, 1987) \u0130\u00e7indekiler I. \u00d6ns\u00f6z II. Giri\u015f III. Ger\u00e7eklik Toplumsal Ger\u00e7eklik Bireysel Ger\u00e7eklik Alg\u0131lama G\u00f6rsel Alg\u0131 Yenidensunum Yenidensumun Alg\u0131lanmas\u0131 Ger\u00e7eklik ve Yenidensunurn IV. Foto\u011fraf G\u00f6r\u00fcnt\u00fc-Teknik G\u00f6r\u00fcnt\u00fc Ayg\u0131t (Apparatus) I\u015f\u0131k + Duyarl\u0131 Y\u00fczey Teknik Yap\u0131 Ve Anlamlama \u0130\u015fletene A\u00e7\u0131k Tercihler Zaman Ve Mekan G\u00f6r\u00fcnt\u00fc […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-373","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kitap"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/373","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=373"}],"version-history":[{"count":64,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/373\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1169,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/373\/revisions\/1169"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=373"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=373"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=373"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}