\nYeni T\u00fcrkiye Dergisi, Eyl\u00fcl Ekim No.11, Say\u0131sal Teknolojiler ve Bas\u0131n Foto\u011fraf\u0131n\u0131n Do\u011fruluk De\u011feri<\/i> s.112, 1996.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan tam y\u00fczelli y\u0131l sonra , Bat\u0131 toplumlar\u0131nda matbaan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 evrime benzer bi\u00e7imde insan ya\u015fam\u0131n\u0131n her boyutuna sessizce n\u00fcfuz etmi\u015ftir. Ancak d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fc bile \u015fekillendirdi\u011fini savlayabilece\u011fimiz bu ayg\u0131t\u0131n, mekanik do\u011fas\u0131 ve g\u00f6rsel alg\u0131m\u0131za benzerli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc nesnellik \u00f6zelli\u011fi \u00e7o\u011funlukla ger\u00e7eklikle ayn\u0131 d\u00fczlemde tutulacak kadar abart\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n b\u00fcy\u00fck bir yan\u0131lg\u0131 i\u00e7ermekte oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finin fark\u0131na daha yeni var\u0131yoruz. Zaman ve mekan i\u00e7inde dondurulmu\u015f bir kesit olarak tan\u0131mlanabilecek fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin, kayna\u011f\u0131 olan s\u00fcrekli ve \u00e7ok boyutlu ger\u00e7eklik’le ili\u015fkisi herhangi bir a\u00e7\u0131mlama s\u00fcrecine gerek b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131 do\u011frultusundaki d\u00fc\u015f\u00fcnce s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r . Bu yan\u0131lg\u0131n\u0131n \u00e7ekicili\u011finin \u00f6nemli bir nedeni, fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kodlar\u0131n\u0131n g\u00f6rsel alg\u0131m\u0131z\u0131n kodlar\u0131na benzeyi\u015fidir. Varsay\u0131lan bu saydaml\u0131k ve kendili\u011findenlik s\u00f6zkonusu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin daha fazla a\u00e7\u0131mlanmas\u0131 (de\u015fifre) gerekmedi\u011fi do\u011frultusunda d\u00fc\u015f\u00fcncelerin geli\u015fmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6rnekler ve dolay\u0131s\u0131yla g\u00f6rsel k\u00fclt\u00fcr\u00fcn g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki d\u00fczeyi art\u0131k foto\u011fraf\u0131n kaydetme, ortaya \u00e7\u0131karma ve vurgulamaya oldu\u011fu kadar, belirsizli\u011fe ve \u00e7arp\u0131tmaya neden olabilecek d\u00fczeyde zengin ve \u00e7e\u015fitli dilsel olanaklar\u0131 i\u00e7erisinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ger\u00e7e\u011fi, foto\u011fraf\u0131n e\u011fretileme konusundaki belirsizli\u011finin, objektiflerinin keskinlik ve se\u00e7iklik g\u00fcc\u00fcnden kaynakland\u0131\u011f\u0131 gibi, belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde paradoksal say\u0131labilecek bu ili\u015fkiyi anlamak bir \u00f6l\u00e7\u00fcde ortaya \u00e7\u0131kartabilir. \u0130li\u015fkinin bu kadar\u0131 bile, foto\u011fraf\u0131n resme oranla daha g\u00fcvenilir ve nesnel bir nitelik kazanmas\u0131na yol a\u00e7arken, farkl\u0131 sorular\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir: E\u011fer foto\u011fraf fiziksel ger\u00e7ekli\u011fi oldu\u011fu gibi iletiyorsa, olaylar ve durumlar\u0131n aktar\u0131lmas\u0131nda ne t\u00fcr \u00f6zellikler sergilemektedir? Ya da; nehrin k\u0131y\u0131s\u0131nda oturan kad\u0131n foto\u011fraf\u0131nda, ger\u00e7ekte ne kad\u0131n ne de nehir hi\u00e7 varolmad\u0131ysa, ba\u015fka bir deyi\u015fle, foto\u011fraftaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00f6\u011feleri, s\u00f6zc\u00fcklerde veya tuval \u00fczerindeki resimde oldu\u011fu gibi sadece kavramlara kar\u015f\u0131l\u0131k geliyorsa? “Masan\u0131n \u00fczerinde bir elma duruyor…” c\u00fcmlesinde s\u00f6zc\u00fckler bir kavrama veya ger\u00e7ek bir duruma i\u015faret etmektedirler. Foto\u011fraf\u0131n g\u00f6sterdiklerinin do\u011fru olarak a\u00e7\u0131mlanabilmesi ise, ayr\u0131ca ba\u011flam\u0131na ili\u015fkin ek bilgileri de gerektirmektedir. Ancak foto\u011fraflar\u0131n al\u0131mlanmas\u0131 konusunda bu t\u00fcrden bir yakla\u015f\u0131m\u0131n geli\u015fmi\u015f ve yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu hen\u00fcz s\u00f6yleyemeyiz. K\u0131sacas\u0131, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn fiziksel ger\u00e7eklikle yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvenirlik duygusu, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu alanda ya\u015fanan h\u0131zl\u0131 geli\u015fime ko\u015fut baz\u0131 \u00f6nemli geli\u015fmelerin anla\u015f\u0131labilmesini engellemektedir.\n<\/p>\n
\nY\u00fczelli y\u0131ll\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fe sahip foto\u011fraf \u00e7ok farkl\u0131 ve de\u011fi\u015fik d\u00fczlemlerdeki tart\u0131\u015fmalara zemin olu\u015fturacak \u00f6l\u00e7\u00fcde h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimler ya\u015famaktad\u0131r. Bilgi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00f6\u011feleri bilgisayarlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla istenilen \u015fekilde yeniden d\u00fczenlenebilmekte veya yoktan varedilebilmektedir. Bu m\u00fcdahalelerin kusursuzlu\u011fu ve h\u0131z\u0131 art\u0131k fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn g\u00fcvenirli\u011finin yeniden sorgulanmas\u0131n\u0131 gerektirmektedir. De\u011finilen m\u00fcdahalelerde g\u00f6r\u00fcnt\u00fcdeki ki\u015fi ve nesneler kolayl\u0131kla yokedilebilir veya eklenebilir; bu \u00f6\u011felerin renkleri, \u0131\u015f\u0131k de\u011ferleri ve boyutlar\u0131 de\u011fi\u015ftirilebilir; farkl\u0131 zaman ve mekanlara ait \u00f6\u011feler ayn\u0131 fotografik mekan\u0131 kolayl\u0131kla payla\u015fabilir hale gelmektedir.\n<\/p>\n
\nS\u00f6zkonusu ayg\u0131tlar\u0131n hen\u00fcz pahal\u0131 olmas\u0131 ve yay\u0131n y\u00f6netmenlerinin (edit\u00f6rlerin) g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00fczerinde daha fazla denetim sahibi olma isteklerinden de \u00f6t\u00fcr\u00fc, foto\u011fraf alan\u0131ndaki bu de\u011fi\u015fiklikler ilk \u00f6nce bas\u0131l\u0131 medya alan\u0131nda ya\u015fanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn g\u00fcvenirli\u011finden, dolay\u0131s\u0131yla belgesel niteli\u011finden yararlan\u0131lan bas\u0131l\u0131 medya, de\u011fi\u015fikliklerin neden oldu\u011fu tart\u0131\u015fman\u0131n felsefi ve etik boyutlar\u0131n\u0131n en fazla g\u00fcndemde oldu\u011fu aland\u0131r. Olu\u015fan dalgalar alan\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015farak yaln\u0131zca s\u00f6zkonusu alana duyulan g\u00fcveni sarsmakla kalmay\u0131p, toplumun foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcyle olan ili\u015fkisinde \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklere yol a\u00e7makta ve giderek di\u011fer etkenlerle birlikte bireyin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131na da etki etmektedir. Bu ilk hareketlili\u011fin \u00f6tesinde de baz\u0131 de\u011fi\u015fimler ya\u015fanmaktad\u0131r. Dura\u011fan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler(fotografik) kaydedebilen elektronik video kameralar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin silinebilir manyetik disketler \u00fczerine kaydedilmesi, ka\u011f\u0131t ve film gibi malzemelerin ve kimyasal s\u00fcre\u00e7lerin de ortadan kalkmas\u0131n\u0131 sonu\u00e7layarak, foto\u011fraf \u00fczerinde yap\u0131lm\u0131\u015f olan oynamalar\u0131n (m\u00fcdahalelerin) ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 ve kan\u0131tlanmas\u0131n\u0131 daha da g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir.\n<\/p>\n
\nUla\u015f\u0131lan nokta, y\u00fczelli y\u0131ld\u0131r fiziko-kimyasal s\u00fcre\u00e7lere ba\u011fl\u0131 kalan foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn bu yap\u0131s\u0131n\u0131 ‘\u00f6zg\u00fcrle\u015ftirerek’ art\u0131k bilgisayarlarda, kameras\u0131z, objektifsiz, filmsiz fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin matematiksel olarak olu\u015fturulabilmesidir. Bilindik foto\u011fraf teknikleri yoluyla \u00fcretilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin say\u0131sal elektronik taray\u0131c\u0131lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bilgisayar ortam\u0131na aktar\u0131ld\u0131klar\u0131nda, ayn\u0131 m\u00fcdahalelere konu olmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\n<\/p>\n
\nBu geli\u015fmelerden yaln\u0131zca bas\u0131n foto\u011fraf\u0131 de\u011fil, belgesel yakla\u015f\u0131mlar\u0131 gerektiren di\u011fer foto\u011fraflar da (an\u0131 foto\u011fraflar\u0131, turistik foto\u011fraflar vb.) etkilenmektedir. \u00c7o\u011funlukla foto\u011fraf\u0131n nesnel \u00f6zelliklerinden yararlanan sanat foto\u011fraflar\u0131 bile, bu geli\u015fmeler sonucu daha resimsel ve sentetik \u00f6zellikler sergileyeceklerdir. Sanat foto\u011fraflar\u0131 da, g\u00f6r\u00fcnebilirin yans\u0131mas\u0131 olmaktan \u00e7ok resim sanat\u0131nda oldu\u011fu gibi, tamam\u0131yla sanat\u00e7\u0131n\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir \u00fcr\u00fcn\u00fc haline gelmektedir. Geli\u015fen teknolojilerle foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc her t\u00fcr niyete hizmet edebilecek hale gelmi\u015ftir. Art\u0131k al\u0131mlayan fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kayna\u011f\u0131 konusunda somut olarak hi\u00e7bir kestirimde bulunamamaktad\u0131r. Foto\u011fraf\u0131n kayna\u011f\u0131na ili\u015fkin dayanak noktalar\u0131 kaybolmu\u015ftur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, medyan\u0131n etkisinin en g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak hissedildi\u011fi uluslararas\u0131 ili\u015fkilerde bile foto\u011fraf\u0131n daha \u00f6nceleri \u00fcstlendi\u011fi i\u015flev tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r hale gelmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin; bir i\u015fkence foto\u011fraf\u0131n\u0131n paradoksal olarak beklenen etkiyi yapmas\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015fmi\u015ftir. \u00c7in’de Tiananmen k\u0131y\u0131m\u0131 ile ilgili kaydedilen fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler otoriter bir h\u00fck\u00fcmet \u00fczerinde bile belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde etkili olmu\u015ftur. Ancak bundan sonra hi\u00e7bir h\u00fck\u00fcmetin bu tarz bir tan\u0131kl\u0131ktan fazla \u00e7ekinmesi gerekmemektedir. Bu t\u00fcr g\u00fc\u00e7ler kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini do\u011frulayacak veya ama\u00e7lar\u0131na hizmet edecek fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri teknolojik olarak kolayl\u0131kla sentezleyecek duruma gelmi\u015flerdir. Benzer olanaklara kavu\u015fuldu\u011funda da foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n \u00c7in’de, G\u00fcney Afrika’da, Falkland’da, Bosna’da oldu\u011fu gibi art\u0131k olaylara eri\u015fmelerinin engellenmesine bile gerek kalmayacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc say\u0131sal (digital) foto\u011fraf teknolojileri bu \u00e7abalar\u0131n da kolayl\u0131kla \u00e7arp\u0131t\u0131labilmesine elverecektir.\n<\/p>\n
\nBug\u00fcne kadar foto\u011fraf\u0131n \u00f6zg\u00fcn dilinin \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok ger\u00e7eklikle olan ba\u011f\u0131n\u0131n vurgulanmas\u0131 belli niyetlere hizmet etmi\u015ftir. Geli\u015fen teknolojik olanaklar da ayn\u0131 do\u011frultuda s\u00f6m\u00fcr\u00fcye daha fazla a\u00e7\u0131k bir yap\u0131 g\u00f6stermektedir. \u0130nsanlar\u0131 \u015fiddet ve abart\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 u\u00e7lar\u0131 ile etkilemeye \u00e7al\u0131\u015fan bas\u0131n, foto\u011fraf\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u00f6t\u00fcye kullanm\u0131\u015f, ve g\u00fcvenirli\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcncesizce harcam\u0131\u015ft\u0131r. Vietnam ve Bosna’dan sonra \u00e7ekilecek herhangi bir sava\u015f foto\u011fraf\u0131n\u0131n art\u0131k bizi \u00e7ok fazla etkilemesi beklenmemelidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir sava\u015f sahnesinin ancak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc takdirde h\u00fckm\u00fc vard\u0131r. T\u00fcm bu \u00e7arp\u0131tmalara kar\u015f\u0131n, foto\u011fraf\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi aktar\u0131\u015f\u0131ndan do\u011fan pop\u00fcler otoritesi tamamen yitirilmi\u015f de\u011fildir. Bu ikna g\u00fcc\u00fc hala de\u011fi\u015fik anlam katmanlar\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde m\u00fcdahale 1840 y\u0131l\u0131na dayan\u0131r. Hippolyte Bayard’\u0131n ilgi \u00e7ekmek amac\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi “Bo\u011fulmu\u015f Olarak Oto-Portre” \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan bu yana, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri d\u00f6nemlerinin teknik olanaklar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde m\u00fcdahaleye u\u011fram\u0131\u015flard\u0131r. Foto\u011frafa farkl\u0131 ama\u00e7lar do\u011frultusunda m\u00fcdahale edilmesinin ge\u00e7mi\u015fi say\u0131sal g\u00f6r\u00fcnt\u00fc teknolojilerinin geli\u015fmesinden \u00e7ok \u00f6nceye dayan\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Sovyetler Birli\u011fi’nde uzunca bir d\u00f6nem baz\u0131 b\u00fcrokratlar foto\u011fraflardan silinerek ay\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. Benzer niyetler do\u011frultusunda 1950’lerde de A.B.D’deki kom\u00fcnist avlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015finin kesilerek foto\u011fraf bask\u0131s\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lmas\u0131 ile g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde kalan iki ki\u015finin ba\u015fba\u015fa yaln\u0131z konu\u015ftu\u011fu izlenimi yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bas\u0131n foto\u011fraf\u0131 tarihi bu t\u00fcr say\u0131s\u0131z \u00f6rneklerle doludur. Bas\u0131n alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan yazarlar \u015fimdiye de\u011fin hep s\u00f6zc\u00fcklerinin, c\u00fcmlelerinin kesilip at\u0131lmas\u0131 veya de\u011fi\u015ftirilmesi korkusuyla \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bu alanda g\u00f6revli foto\u011fraf\u00e7\u0131lar ise, fotografik d\u00fczenlemelerinin tecav\u00fcze u\u011frayaca\u011f\u0131ndan giderek daha korkar hale gelmektedirler.\n<\/p>\n
\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde ka\u011f\u0131t \u00fczerindeki foto\u011fraflar\u0131n say\u0131sal elektronik taray\u0131c\u0131larla bilgisayar ortam\u0131na aktar\u0131lmas\u0131, bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131l\u0131, kusursuz ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yeniden d\u00fczenlenebilme olana\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Say\u0131sal g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin en k\u00fc\u00e7\u00fck birimi olan pixellerin herbiri \u00fczerinde \u015fekilsel, boyutsal, renk (16 milyon de\u011fi\u015fik se\u00e7enekten biri) ve \u0131\u015f\u0131k de\u011ferleri (kontrast, parlakl\u0131k vs.) ile ilgili de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131labilmektedir. Daha b\u00fcy\u00fck boyutlarda ise, yeni g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00f6\u011feleri ilave edilerek veya silinerek, baz\u0131 b\u00f6lgelerin netli\u011fi ve t\u00fcm g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ayd\u0131nlatma bi\u00e7imine etki eden, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fleten (geleneksel y\u00f6ntemde yaln\u0131zca foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131 daralt\u0131labilir – bask\u0131 s\u0131ras\u0131nda agrandiz\u00f6r alt\u0131nda yapaca\u011f\u0131n\u0131z yeni bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc d\u00fczenlemesiyle veya foto\u011fraf\u0131n bas\u0131l\u0131 oldu\u011fu ka\u011f\u0131d\u0131 keserek -) de\u011fi\u015fiklikler \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrelerde ger\u00e7ekle\u015ftirilebilmektedir. Bu de\u011fi\u015fikliklerin al\u0131mlay\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan fark\u0131na var\u0131labilmesi de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\n<\/p>\n
\nBu olanaklar, reklam ve sanat foto\u011fraf\u0131nda, bas\u0131n foto\u011fraf\u0131nda oldu\u011fu gibi sorunlara neden olmamaktad\u0131r. Di\u015f macunu reklam\u0131ndaki bir modelin di\u015flerinin bu y\u00f6ntemlerle daha beyazla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 veya sergi salonunda as\u0131l\u0131 duran bir foto\u011fraf \u00fczerindeki g\u00fcne\u015fin mavi olmas\u0131n\u0131n do\u011furaca\u011f\u0131 sorunlar bas\u0131n alan\u0131ndaki durumdan farkl\u0131d\u0131r. Baz\u0131 sanat y\u00f6netmenlerini mutlu eden bu olanaklar, di\u011ferlerini ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131 veya okurlar\u0131n\u0131 tedirgin etmektedir. Rochester Institute of Technology’den Prof. G\u00fcnther Cartwright bu durumu \u015fu s\u00f6zlerle dile getirmektedir; “- bir ki\u015finin vurgulama niyeti, bir ba\u015fkas\u0131 i\u00e7in de\u011fi\u015fiklik\/m\u00fcdahale anlam\u0131 ta\u015f\u0131yabilir.”\n<\/p>\n
\nBu konuya verilen en \u00f6nemli \u00f6rnekler, 1982 y\u0131l\u0131ndaki National Geographic ve 1985 y\u0131l\u0131ndaki Rolling Stones dergilerinin kapak sayfalar\u0131d\u0131r. National Geographic \u00f6rne\u011finde, Gize piramitleri foto\u011fraf \u00fczerinde kapak kompozisyonuna uygun hale getirilmek amac\u0131yla birbirlerine yakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yay\u0131n y\u00f6netmeni yap\u0131lan\u0131 bir aldatmaca de\u011fil, ancak say\u0131sal teknoloji kullanarak yap\u0131lan ufak bir yeniden d\u00fczenleme olarak a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Rolling Stones dergisinin kapak foto\u011fraf\u0131nda yer alan Miami Vice televizyon dizisinin oyuncular\u0131ndan birinin omuzunda as\u0131l\u0131 duran tabanca, \u015fiddet i\u00e7eri\u011fini azaltma amac\u0131na y\u00f6nelik olarak fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden silinmi\u015ftir. Newsweek dergisinin 16 Ocak 1989 say\u0131s\u0131nda ise, Rain Man filminin ba\u015frol oyuncular\u0131 Dustin Hoffman ve Tom Cruise hakk\u0131ndaki bir yaz\u0131y\u0131 birlikte resimleyebilmek i\u00e7in, her iki oyuncu farkl\u0131 mekanlarda g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenerek daha sonra foto\u011fraf \u00fczerinde ayn\u0131 mekanda omuz omuza kameraya poz vermi\u015flercesine biraraya getirilmi\u015flerdir. Bu m\u00fcdahalenin iyi niyetini a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelik yap\u0131lan yorum, her iki oyuncunun b\u00f6yle bir elektronik foto-montaja konu olacak foto\u011fraflar\u0131 bilerek ve sonu\u00e7 d\u00fczenlemeye de uygun \u00e7ektirdikleri y\u00f6n\u00fcndedir.\n<\/p>\n
\nBir \u00e7ok yay\u0131n y\u00f6netmeni de, iyiniyet \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7erisinde bu t\u00fcr de\u011fi\u015fikliklerin haber foto\u011fraf\u0131 gibi t\u00fcrlerin d\u0131\u015f\u0131ndaki yap\u0131lara sa\u011fduyuya ba\u011fl\u0131 kalarak uygulanabilece\u011fini dile getirmektedirler.\n<\/p>\n
\nT\u00fcm bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne kar\u015f\u0131 duyulmaya ba\u015flanan g\u00fcvensizli\u011fin nedenini yaln\u0131zca bu t\u00fcrden teknik geli\u015fmelere ba\u011flamak do\u011fru olmayacakt\u0131r. Yay\u0131n y\u00f6netmeni ve politikac\u0131lar foto\u011fraf\u0131n yayg\u0131n kredisinden kendi niyetlerine uygun bi\u00e7imlerde yararlanma olana\u011f\u0131n\u0131 \u00e7oktan ke\u015ffetmi\u015flerdir. \u00c7o\u011fu zaman foto\u011fraf\u00e7\u0131lar da bu stratejilerin i\u00e7inde g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak yer almaktad\u0131rlar. Bu bas\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131n, ki\u015fileri ve olaylar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar nesnel aktarma i\u015flevinin zamanla yay\u0131n politikas\u0131na uygun foto\u011fraf \u00e7ekme haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Foto\u011fraflar\u0131n \u00f6nceden belli g\u00f6r\u00fc\u015f ve politikalara uygun bir yol izlenerek \u00e7ekilmesini ve de\u011ferlendirilmesini \u00f6ng\u00f6ren bu yakla\u015f\u0131m i\u00e7inde, say\u0131sal elektronik foto\u011fraf uygulamalar\u0131n\u0131n getirdi\u011fi m\u00fcdahale olanaklar\u0131 s\u00f6zkonusu ba\u011flama kendili\u011finden uygun d\u00fc\u015fmektedir.\n<\/p>\n
\nBas\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131n uygulanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk d\u00f6nemlerde bu t\u00fcr teknik uygulamalar tuhaf sonu\u00e7lar do\u011furabilirdi. O d\u00f6nemlerde alan\u0131n i\u015flevi, bilinen d\u00fcnyan\u0131n belli g\u00f6r\u00fc\u015flere uyarlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok, hen\u00fcz bilinmeyen d\u00fcnyan\u0131n tan\u0131nmas\u0131na y\u00f6nelik \u00e7abalard\u0131. B\u00f6yle bir b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici \u00e7aban\u0131n geni\u015f bir okuyucu kitlesi yarataca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Life dergisinin kurucular\u0131ndan Henry Luce, 1936 y\u0131l\u0131nda s\u00f6zkonusu yay\u0131n\u0131n kurulu\u015f ama\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir; “-Ya\u015fam\u0131 ve d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6rmek, g\u00f6stermek. \u00d6nemli olaylara, ki\u015filiklere tan\u0131kl\u0131k etmek, farkl\u0131 y\u00fczleri, ilgin\u00e7 olaylar\u0131, k\u00fclt\u00fcrel yarat\u0131mlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmak. G\u00f6rmek ve g\u00f6rerek haz duymay\u0131 sa\u011flamak. G\u00f6rerek haberdar olmak…” Ancak bu ama\u00e7lar \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede ge\u00e7erlili\u011fini yitirmi\u015ftir. \u00d6nemli bir nedeni de, s\u00f6z\u00fc edilen ihtiya\u00e7lar\u0131n \u00e7o\u011funun art\u0131k h\u0131zl\u0131 ve yo\u011fun seyahat eden bireylerin kendileri taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lan\u0131yor olmas\u0131yd\u0131. Ayr\u0131ca televizyon bu ihtiya\u00e7lar\u0131 en etkin bi\u00e7imde kar\u015f\u0131layan ayg\u0131t olmu\u015ftur. \u0130lgin\u00e7 foto\u011fraflar\u0131n genel olarak yay\u0131n potansiyelini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7\u0131karsamalar, bu g\u00f6revlerin o zamana de\u011fin al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha farkl\u0131 bi\u00e7imlerde yerine getirilmesini zorunlu k\u0131lm\u0131\u015f, b\u00f6ylelikle egzoti\u011fin tekrar ke\u015ffedilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.\n<\/p>\n
\nYeni geli\u015fmeler foto\u011fraf \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r ve s\u00fcrelerini de etkiledi. Yay\u0131n y\u00f6netmenleri yava\u015f yava\u015f foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 tan\u0131yarak daha etkin denetim mekanizmalar\u0131 geli\u015ftirdiler, yay\u0131n politikas\u0131na uygun g\u00f6r\u00fcnt\u00fc sipari\u015f ve de\u011ferlendirmeleri yapmaya ba\u015flad\u0131lar. Ayr\u0131ca, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde maddi nedenlerden foto\u011fraf \u00e7ekimi g\u00f6revlendirmeleri giderek k\u0131salt\u0131ld\u0131. Ayn\u0131 konu i\u00e7in daha \u00f6nceleri haftalarca zaman tan\u0131nan foto\u011fraf\u00e7\u0131lardan benzer \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 art\u0131k bir iki g\u00fcn i\u00e7inde tamamlamalar\u0131 beklenmeye ba\u015fland\u0131. Bu ko\u015fu\u015fturmaca, konular\u0131n derinli\u011fine yeterince inilememesine ve zaten y\u00fczeysel (g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlere ait) olan ortam\u0131n denetim a\u015famalar\u0131n\u0131n da foto\u011fraf\u00e7\u0131lardan daha fazla yay\u0131n y\u00f6netmenlerinin eline ge\u00e7mesine neden oldu. Bundan dolay\u0131, yay\u0131n politikas\u0131n\u0131n \u00f6ncelikleri, geli\u015fen olaylar\u0131n \u00f6ncelik s\u0131ralamas\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti. Bu \u00e7abalar\u0131n bir sonucu olarak bug\u00fcn bir \u00e7ok dergide yer alan foto\u011fraflar, konu ald\u0131klar\u0131 olaylar\u0131n ger\u00e7eklik de\u011ferini aktarmaktan \u00e7ok ortam\u0131n kendi s\u00f6ylem g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir izlencesi haline gelmi\u015flerdir. Sonu\u00e7 olarak, kar\u015f\u0131m\u0131za s\u00fcrekli doygun renklere sahip, net ve iyi ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015f, d\u00fczenlemeler \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bas\u0131n foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131, sanat foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131 i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f olan k\u00fclt kimliklerin tersine, yaln\u0131zca i\u00e7lerinden se\u00e7ilmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir\u00e7ok g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc yay\u0131n kurumuna ta\u015f\u0131yan ve bunu yaparken de kendi yorumu ve g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 elinden geldi\u011fince i\u015fin i\u00e7ine katmamas\u0131 beklenen ki\u015filer haline getirilmi\u015flerdir. Bunun sonucu olarak, zamanla yay\u0131n politikas\u0131na uygun, heyecan verici ancak, anlams\u0131z fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00fcretilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7o\u011funlukla yay\u0131n y\u00f6netmeni taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen se\u00e7me i\u015fleminin ideal ko\u015fulu bu s\u00fcrecin i\u00e7ine foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimseyi de dahil etmektir. Burada foto\u011fraf\u00e7\u0131, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kaydeden ki\u015fi olmaktan \u00e7ok olay\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini yak\u0131ndan ya\u015fayan ki\u015fi olarak yard\u0131mc\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda, 1989 y\u0131l\u0131nda bas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bir grup foto\u011fraf\u00e7\u0131 “Bireyselli\u011fin Korunmas\u0131 ile \u0130lgili Manifesto”yu imzalad\u0131lar. S\u00f6zkonusu manifesto, bas\u0131n foto\u011fraf\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n olay ve ki\u015filikleri aktar\u0131rken do\u011fru, ger\u00e7e\u011fe sad\u0131k ve hi\u00e7bir zaman edilgen bir arac\u0131 durumunda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu aktarma g\u00f6revini yerine getirirken de ayn\u0131 zamanda a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulad\u0131lar. Ayr\u0131ca ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f foto\u011fraf prati\u011finin birbirinden kolayl\u0131kla ayr\u0131lmayacak iki a\u015famas\u0131n\u0131n oldu\u011funu, bunlar\u0131n da \u00e7ekim ve se\u00e7im a\u015famalar\u0131 oldu\u011funu dile getirdiler. Sanat foto\u011fraf\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n tabi oldu\u011fu fotografik s\u00fcrecin \u00e7ok do\u011fal bir a\u015famas\u0131n\u0131 olu\u015fturan se\u00e7me i\u015flemiyle ilgili hakk\u0131n bas\u0131n foto\u011fraf\u00e7\u0131s\u0131na da tan\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini savundular. Metne imza atanlar\u0131n aras\u0131nda Henri Cartier Bresson, Marc Riboud, William Klein ve Jeanloup Sieff gibi isimler bulunuyordu. Olay\u0131n \u00f6z\u00fcne sad\u0131k haraket eden ve yay\u0131n politikas\u0131n\u0131n m\u00fcdahalelerine kar\u015f\u0131 olan, kendi \u00fcrettikleri \u00fczerinde daha fazla s\u00f6z sahibi olmak isteyen bas\u0131n foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131 kitlelere alb\u00fcmler, kitaplar, g\u00f6rsel-i\u015fitsel g\u00f6steriler, galeriler gibi alternatif yay\u0131nlar\u0131 kullanarak daha farkl\u0131 kanallardan ula\u015fmay\u0131 tercih ettiler. Bu alanda \u00fcr\u00fcn verenler aras\u0131nda Allan Sekula, Fred Lonidier, John Berger ve Jean Mohr’u sayabiliriz.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf\u0131n d\u00fczenlenmesi yeni kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir olgu de\u011fildir. Ancak \u015fimdiye de\u011fin bu d\u00fczenlemelerin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde olaylar\u0131n ger\u00e7ek ak\u0131\u015f\u0131na ko\u015fut olu\u015fturulmas\u0131 beklenirdi. T\u00fcr\u00fcn\u00fcn en iyi ve \u00f6nemli \u00f6rne\u011fi say\u0131lan W.Eugene Smith’in 1951 y\u0131l\u0131nda Life dergisinde yer alan “\u0130spanyol K\u00f6y\u00fc” adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in yay\u0131n y\u00f6netmeni Wilson Hicks’in getirdi\u011fi a\u00e7\u0131klamalar \u015f\u00f6yledir;\n<\/p>\n
\n
\nAsl\u0131nda Hicks’in a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, bu \u00f6l\u00e7\u00fclerde yap\u0131lan m\u00fcdahaleler etik a\u00e7\u0131dan sorgulanabilir olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, konunun \u00f6z\u00fc ile ilgili daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar getirmektedirler. Bug\u00fcn uygulanan ise, meselelerin g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilir hale gelmesini sa\u011flayacak d\u00fczenlemelerden \u00e7ok, s\u00f6zkonusu yay\u0131n\u0131n fantazilerine uygun hale getirilmesi i\u00e7in harcanan \u00e7abalard\u0131r. Bu tav\u0131r \u00e7o\u011funlukla foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n kendilerini veya kurumlar\u0131n\u0131, aktarmay\u0131 hedefledikleri konulardan daha \u00f6nemli olarak de\u011ferlendirmelerine yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu da, bug\u00fcn s\u0131kl\u0131kla foto\u011fraflanan ki\u015filerin hi\u00e7bir zaman yapmad\u0131klar\u0131 \u015fekilde kendilerine \u00f6zg\u00fc olmayan davran\u0131\u015flar i\u00e7inde zorunlu olarak sentetik mizansenler geli\u015ftirmelerine yol a\u00e7maktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir banka m\u00fcd\u00fcr\u00fcn\u00fc havaya para atarken g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyen foto\u011fraflar vb. Bu t\u00fcr kurgular konu ald\u0131klar\u0131 olay ve ki\u015filikleri yay\u0131n ilkelerine uydurma \u00e7abas\u0131yla \u00e7o\u011fu kez de istemeden karikat\u00fcrle\u015ftirmektedir. Ayn\u0131 do\u011frultudaki bir ba\u015fka uygulay\u0131m ise, haz\u0131r g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin metni destekleyecek bi\u00e7imde se\u00e7ilmesidir. \u00d6rne\u011fin, ba\u015fbakan\u0131n maddi kaynak aray\u0131\u015f\u0131 ile ilgili ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 konu alan bir metne e\u015flik edecek foto\u011frafta ba\u015fbakan\u0131n g\u00fclen portresine yer verilirken, uluslararas\u0131 ili\u015fkilerdeki olumsuz geli\u015fmelerden bahseden bir metni resimleyecek foto\u011fraf olarak da, as\u0131k suratl\u0131 bir portresinin se\u00e7ilmesi gibi stratejilere \u00e7o\u011funlukla yer verilir. Bu zihniyetin egemenli\u011fi sonucu bir zamanlar yaz\u0131l\u0131 bas\u0131nda s\u0131k\u00e7a yer alan ve birden fazla foto\u011fraftan olu\u015fan foto-\u00f6yk\u00fclere de art\u0131k yer verilmemektedir. Bunun alt\u0131nda yatan temel neden ise, birden fazla foto\u011fraf\u0131n daha belirgin bir anlat\u0131y\u0131 olu\u015fturmas\u0131 ve sonu\u00e7ta g\u00f6reli olarak ortaya \u00e7\u0131kan denetim g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Tek bir foto\u011fraf neredeyse her t\u00fcr metine e\u015flik edebilecek bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131rken, birden fazla foto\u011fraf, sinematik bir anlat\u0131ya ko\u015fut bir yorumu kendili\u011finden ta\u015f\u0131yabilmektedir. Bu da, daha \u00e7ok konuyu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyen foto\u011fraf\u00e7\u0131n\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 vurgular hale geldi\u011fi i\u00e7in, yay\u0131n y\u00f6netmeni taraf\u0131ndan genellikle sak\u0131n\u0131lmas\u0131 gereken bir uygulama haline gelmi\u015ftir. Anlat\u0131lanlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, m\u00fcdahale potansiyeli i\u00e7erisinde say\u0131sal teknolojilerin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 denetim olana\u011f\u0131n\u0131n asl\u0131nda \u00e7ok k\u00f6ktenci ve yeni bir geli\u015fme oldu\u011funu s\u00f6ylemek iyice g\u00fc\u00e7le\u015fmektedir. Bas\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcn niteli\u011fine g\u00f6re, ger\u00e7eklikle ilgili ba\u011flant\u0131s\u0131 \u00e7ok y\u00fczeysel bir mecraya \u00e7ekilirken, bu t\u00fcr g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131mlanabilmesi i\u00e7in, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kendisinin incelenmesinden \u00e7ok i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 ba\u011flam\u0131n ve \u00fcretim, da\u011f\u0131t\u0131m kanallar\u0131n\u0131n incelenmesinin konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.\n<\/p>\n
\nYeni g\u00f6r\u00fcnt\u00fc teknolojilerinin, denetim zihniyeti konusunda asl\u0131nda \u00e7ok k\u00f6ktenci de\u011fi\u015fiklikler \u00f6nermemelerine kar\u015f\u0131n, teknolojinin kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin belirgin fiziksel farkl\u0131l\u0131klar ortaya koyduklar\u0131 da a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu olanaklar\u0131n en u\u00e7 boyutlar\u0131, foto\u011fraf \u00e7ekmeden tamamen s\u0131f\u0131rdan masa\u00fcst\u00fcnde foto\u011fraflar\u0131n yarat\u0131labilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015flerini kapsamaktad\u0131r. Bu geli\u015fmelerin ilki dura\u011fan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler kaydedilebilen video kameralar\u0131d\u0131r. Bu ayg\u0131tlarla kaydedilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler herhangi bir karanl\u0131koda a\u015famas\u0131na gerek duyulmadan an\u0131nda telefon hatlar\u0131 ve uydular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bask\u0131ya yeti\u015ftirilebilmektedirler. Yakla\u015f\u0131k elli foto\u011fraf\u0131 manyetik disklere kayedebilen bu t\u00fcr ara\u00e7lar, art\u0131k profesyoneller d\u0131\u015f\u0131nda da kullan\u0131lmaktad\u0131rlar. \u00c7ekilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, makinay\u0131 bir televizyon ekran\u0131na ba\u011flayarak an\u0131nda izlemek de m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Kamera foto\u011fraf \u00e7ekildikten hemen sonra vericiye ba\u011flanarak uydu kanal\u0131yla g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin an\u0131nda bas\u0131m merkezindeki yay\u0131n y\u00f6netmeninin bilgisayar ekran\u0131na ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re en az\u0131ndan art\u0131k, foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n ma\u00e7lar\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc yeti\u015ftirmek i\u00e7in erkenden terketmelerine de gerek kalmamaktad\u0131r. Bu teknolojinin h\u0131z\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 yararlar a\u00e7\u0131kt\u0131r. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn (resolution) hen\u00fcz 35mm. foto\u011fraf filmine oranla d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu teknoloji alan\u0131nda herg\u00fcn ilerleme kaydedilmektedir. Yay\u0131n y\u00f6netmeninin \u00f6n\u00fcndeki bilgisayar ekran\u0131na g\u00f6nderilen bu t\u00fcr foto\u011fraflar\u0131n, renklerine, d\u00fczenlemelerine, kontrastl\u0131k ve di\u011fer \u0131\u015f\u0131k de\u011ferlerine de kolayl\u0131kla m\u00fcdahale edilerek bask\u0131ya g\u00f6nderilebilmektedir. \u00d6nemli noktalardan biri de, gazete ve dergi bas\u0131lana kadar s\u00fcrecin tamam\u0131 i\u00e7inde foto\u011fraflara ili\u015fkin herhangi bir kart bask\u0131s\u0131na – ka\u011f\u0131t \u00fczerinde bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye – gerek olmamas\u0131d\u0131r. Foto\u011fraflar silinebilir manyetik ortamlara kaydedildi\u011finden bir “orjinal”den de s\u00f6zetmek olas\u0131 de\u011fildir. Gazete veya dergiye bas\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin bu anlamda m\u00fcdahaleye u\u011fray\u0131p u\u011framad\u0131klar\u0131n\u0131n s\u00f6ylenebilmesi i\u00e7in bir k\u0131yaslama yap\u0131labilmesi de art\u0131k m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu foto\u011fraf\u0131n art\u0131k fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yitirilmi\u015f oldu\u011funun g\u00f6stergesidir. Ar\u015fivlenecek fiziksel bir bask\u0131 yoktur. Say\u0131sal depolama olanaklar\u0131 da s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fundan – foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn her bir karesinin sabit diskler \u00fcst\u00fcnde fazla yer kaplamas\u0131 – foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7ektikleri her kareyi saklamalar\u0131 da beklenemez. Baz\u0131 karelerin silinerek yerine yenilerinin kaydedilmesi yoluna gidilir. Say\u0131sal ortamlarda her an m\u00fcdahaleye a\u00e7\u0131k saklanan fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin orjinalinden s\u00f6zedilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 da art\u0131k yersizdir. Bunun yan\u0131nda say\u0131sal elektronik foto\u011fraflar uzun s\u00fcrelerle solmadan, bozulmadan saklanabilirler. Foto\u011fraflar geleneksel kart bask\u0131s\u0131nda oldu\u011fu gibi yan yana tek bir y\u00fczey \u00fczerinde de g\u00f6r\u00fclmezler – kontakt bask\u0131larda oldu\u011fu gibi -, bu ayn\u0131 zamanda foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin genel s\u00f6ylemi ile bilgilerin de ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eder. Sonu\u00e7 olarak bahsedilen bu geli\u015fmeler, foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn kendi ba\u011flam\u0131 d\u0131\u015f\u0131na daha kolay ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 sonu\u00e7lamaktad\u0131r. Art\u0131k bir olay\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn aktar\u0131lmas\u0131 veya olu\u015fturulmas\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 ortaya koyabilmek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\n<\/p>\n
\nBas\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131 etkileyece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir di\u011fer geli\u015fme de, do\u011frudan televizyon alan\u0131nda ya\u015fanmaktad\u0131r. Y\u00fcksek \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011fe sahip video g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri (HDTV – high definition television) neredeyse foto\u011fraf filminin se\u00e7ikli\u011fine eri\u015fmektedir. Bu gelecekte, hareketli bir video kayd\u0131n\u0131n aras\u0131ndan istenen karenin foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olarak se\u00e7ilip, al\u0131nabilece\u011fini ortaya koyar. Belki de ilerde ayr\u0131ca foto\u011fraf muhabiri istihdam etmek yerine, video kameramanlar\u0131n\u0131n (haber kayd\u0131n\u0131n i\u00e7inden olay\u0131 aktaraca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen karelerin bilgisayar ortam\u0131na al\u0131narak bas\u0131l\u0131 yay\u0131nlarda foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri olarak kullan\u0131lmas\u0131 vb.,) \u00e7ekmi\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerden fotografik ama\u00e7lar i\u00e7in de yararlan\u0131lacakt\u0131r. Bu, bas\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131n bir meslek dal\u0131 olarak gelece\u011fini s\u0131n\u0131rlamas\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u00e7ok seslilikten geriye do\u011fru at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131m olarak da yorumlanabilir. Farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n aza indirgenerek bu konudaki s\u00f6z hakk\u0131n\u0131n tamamen Time, Warner, CNN gibi devlerin ellerinde tekelle\u015fmesini do\u011furabilir hale gelecektir. B\u00fct\u00fcn bunlar bas\u0131n foto\u011fraf\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ilerde yerlerini yaln\u0131zca yay\u0131n y\u00f6netmenlerinin alaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.\n<\/p>\n
\nBilgisayar teknolojisindeki bu geli\u015fmeler ayr\u0131ca telif hakk\u0131 ile ilgili \u00f6nemli sorunlar\u0131 da g\u00fcndeme getirmektedir. Foto\u011fraf\u0131 \u00e7eken kimsenin \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn telifi ile ili\u015fkisi yeni boyutlar kazanmaktad\u0131r. Art\u0131k mesleki ve toplumsal g\u00fc\u00e7 foto\u011fraf\u00e7\u0131dan yay\u0131n y\u00f6netmenine kaym\u0131\u015ft\u0131r. Foto\u011fraf\u00e7\u0131lar t\u0131pk\u0131 \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc D\u00fcnya \u00fclkeleri gibi yaln\u0131zca hammadde sa\u011flamaktad\u0131rlar. Tan\u0131kl\u0131k etme, ger\u00e7e\u011fi aktarma, do\u011fru kaydetme ve ger\u00e7e\u011fe sadakat t\u00fcr\u00fcnden mesleklerinin \u00f6z\u00fcne ait i\u015flevler de, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00f6nemini yitirmi\u015f kavramlar haline gelmi\u015ftir. De\u011fi\u015fikliklerin etkisi yaln\u0131zca bas\u0131n foto\u011fraf\u0131 alan\u0131nda ya\u015fanmamaktad\u0131r. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn belgesel i\u015flevi \u00fczerine kurulu her alanda bu an i\u00e7in ge\u00e7erli kavramlar\u0131n tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irilmesini gerekli k\u0131lan de\u011fi\u015fimler \u00e7oktan ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. En fazla k\u00f6t\u00fcye kullanman\u0131n bu de\u011fi\u015fikliklerin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 kapsayan ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminde ya\u015fanaca\u011f\u0131 da a\u00e7\u0131kt\u0131r. Aile alb\u00fcmlerini dolduran bir\u00e7ok foto\u011fraf art\u0131k, ki\u015finin kendi ge\u00e7mi\u015fine ait sa\u011fl\u0131kl\u0131 belgeler say\u0131lamamaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; \u00e7ocuklar\u0131n\u0131z ilerde aile alb\u00fcm\u00fcne bakt\u0131klar\u0131nda foto\u011fraflarda \u00fcst\u00fcn\u00fczde g\u00f6z\u00fcken giysilerin bile ger\u00e7ekte varolup olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphe ettiklerinde bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ger\u00e7ek anlamlar\u0131n\u0131 ve i\u015flevlerini de \u00e7oktan yitirmi\u015f oldu\u011funu anlayacaklard\u0131r.\n<\/p>\n
\nFoto\u011fraf alan\u0131nda geli\u015fen en son teknolojiye ait \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek ise, MIT Medya Laboratuvar\u0131nda ya\u015fanan ger\u00e7eklerdir. Bu ger\u00e7ek, \u015fimdiye kadar tart\u0131\u015f\u0131lanlar\u0131 nostaljik ba\u011flama oturtacak geli\u015fmeleri i\u00e7ermektedir. Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda, iki ayr\u0131 diyafram a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve netleme kapasitesi bulunan yeni bir kameran\u0131n kaydetti\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00fczerinden \u00fc\u00e7 boyutlu fiziksel ger\u00e7ekli\u011fe ait verileri do\u011frudan bir bilgisayara ta\u015f\u0131yarak, \u00e7ekilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye yeniden farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan bak\u0131labilmesi olanakl\u0131 k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u00fczerinde renk, ayd\u0131nlatma, g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, kamera konumu, alan derinli\u011fi gibi konular\u0131n tekrar d\u00fczenlenmesi de – de\u011fi\u015ftirilmesi – sa\u011flanabilmi\u015ftir. Bu geli\u015fmeyle birlikte foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc iki boyutlu bir y\u00fczey \u00fczerine hapsolmaktan kurtulup canl\u0131, \u00fc\u00e7 boyutlu bir yontu haline gelmektedir. Foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc art\u0131k \u00e7ok farkl\u0131 tart\u0131\u015fma konular\u0131 olu\u015fturmas\u0131 beklenen bir kimlik de\u011fi\u015ftirme s\u00fcrecine tabidir.\n<\/p>\n
\nDaha ileri boyutlardaki bir geli\u015fme ise, tamamen yoktan varedilen (bilgisayarla sentezlenen) fotografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerdir. Bas\u0131n foto\u011fraf\u0131 tarihinin en sayg\u0131n isimlerinden biri olan Robert Capa ayn\u0131 zamanda insani ve cesur yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ile de tan\u0131n\u0131rd\u0131. Capa’n\u0131n \u015fu s\u00f6zleri s\u0131k\u00e7a hat\u0131rlan\u0131r: “-e\u011fer foto\u011fraf\u0131n\u0131z iyi de\u011filse, konuya yeterince yak\u0131n de\u011filsiniz demektir.”. Bu asl\u0131nda geleneksel foto\u011fraf anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde foto\u011fraf\u00e7\u0131 ve konusu aras\u0131ndaki fiziksel uzakl\u0131\u011f\u0131 dile getiren bir \u00f6nermedir. Daha az duygu y\u00fckl\u00fc olmas\u0131na kar\u015f\u0131n yak\u0131n bir gelecekte yap\u0131lacak bir \u00f6nerme ise \u015funa d\u00f6n\u00fc\u015febilir; “-e\u011fer foto\u011fraf\u0131n\u0131z iyi de\u011filse, yeterince matematiksel de\u011filsiniz demektir,”. Konu, foto\u011fraf makinas\u0131 olmadan yaln\u0131zca matematiksel form\u00fclasyonlara dayanan bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131yla foto-ger\u00e7ek\u00e7i g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00fcretilebilmedir. Bu teknikler, pilot e\u011fitiminden mimariye, t\u0131b e\u011fitiminden m\u00fchendisli\u011fe kadar, bir \u00e7ok farkl\u0131 alan\u0131 kapsayan uygulamalar\u0131yla g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n i\u00e7ine fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir bi\u00e7imde zaten s\u0131zm\u0131\u015f durumdad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; daha hen\u00fcz yap\u0131lmam\u0131\u015f bir binan\u0131n, bitti\u011finde de\u011fi\u015fik a\u00e7\u0131lardan (i\u00e7i de dahil olmak \u00fczere), farkl\u0131 mevsimlerde, de\u011fi\u015fik \u0131\u015f\u0131k ko\u015fullar\u0131nda nas\u0131l g\u00f6r\u00fclece\u011fi en ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kart\u0131labilmekte, doktorlar taraf\u0131ndan da ayn\u0131 y\u00f6ntemle zor ameliyatlar\u0131n denemesi \u00f6nceden yap\u0131labilmektedir. Bu yaln\u0131z ameliyat s\u00fcresini k\u0131saltmakla kalmay\u0131p ayn\u0131 zamanda mesleki tecr\u00fcbelerin daha tehlikesiz ve ucuz ortamlarda edinilmesini sa\u011flamaktad\u0131r. Bu i\u015flemlerin ger\u00e7ekle\u015ftirilebilmesi i\u00e7in, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri olu\u015fturulacak nesnelerin boyut, renk, doku \u00f6zellikleri gibi bilgilerin bilgisayara veri olarak girilmesine ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bilgisayarl\u0131 nesne modellemesi olarak tan\u0131mlanan bu i\u015flem sonras\u0131, istenilen ayd\u0131nlatma ve perspektife uygun olarak foto-ger\u00e7ek\u00e7i g\u00f6r\u00fcn\u00fcmde g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00fcretilebilmektedir. Foto\u011fraf \u00e7ekiminden g\u00f6reli olarak \u00e7ok daha uzun ve karma\u015f\u0131k hesaplar\u0131 i\u00e7eren bir s\u00fcreci kapsamas\u0131na kar\u015f\u0131n, beraberinde getirdi\u011fi olanaklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan neredeyse k\u0131yaslama olana\u011f\u0131n\u0131 da ortadan kald\u0131rmaktad\u0131r. Do\u011fal olmayan nesnelerin daha ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenebilmesi s\u00f6zkonusu teknolojinin yayg\u0131n olarak fotografik ama\u00e7lar do\u011frultusunda kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, bir\u00e7ok foto\u011fraf\u0131n konusunu olu\u015fturan insan y\u00fcz\u00fcn\u00fcn bu teknoloji ile ger\u00e7ek\u00e7i bir bi\u00e7imde modellenip, g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenebilmesi son zamanlara kadar bu konudaki beklentilerin \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve karma\u015f\u0131k olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc yeterince kusursuz olarak kar\u015f\u0131lanamamaktayd\u0131. Ancak “fraktal geometri” olarak tan\u0131mlanan bir hesaplama olana\u011f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ile \u00e7ok karma\u015f\u0131k do\u011fal formlar\u0131n bi\u00e7imlenmesi de art\u0131k m\u00fcmk\u00fcn hale gelmi\u015ftir. “Fraktal geometri” e\u011flence end\u00fcstrisinin geli\u015fkin bilgisayar oyunlar\u0131nda veya y\u00fcksek b\u00fct\u00e7eli Hollywood yap\u0131mlar\u0131nda s\u0131kl\u0131kla ba\u015fvurulan teknoloji haline gelmi\u015ftir. Baz\u0131 film yap\u0131mc\u0131lar\u0131 \u00e7ok yak\u0131n gelecekte benzer y\u00f6ntemlerle Marilyn Monroe ve Charlie Chaplin’in ayn\u0131 filmde tamamen yeni bir senaryo ile oynat\u0131labilece\u011finden bahsetmektedirler. Geli\u015fmelerin do\u011furaca\u011f\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131 ve sorunlar, Monroe ve Chaplin \u00f6rneklerinin cazibesi i\u00e7erisinde dikkati \u00e7ekmemektedir. Ancak ayn\u0131 tekniklerle bir haber g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn yarat\u0131laca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde mucize felaket haline de d\u00f6n\u00fc\u015febilir. Sentezlenen par\u00e7ada Amerika Birle\u015fik Devletleri Ba\u015fkan\u0131n\u0131n \u0130ran’a sava\u015f ilan etti\u011fini varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bu teknoloji boyutlar\u0131 ve kullan\u0131m\u0131na g\u00f6re tehlikeli olmaya ba\u015flamaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan, varolu\u015fu sorgulayacak bu geli\u015fmeleri basit ve e\u011flendirici Hollywood hileleri olarak yorumlamak y\u00fczeyselliktir.\n<\/p>\n
\nSonu\u00e7<\/b>
\nYeni teknolojiler bug\u00fcne de\u011fin yo\u011fun olarak birlikte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fczelli y\u0131ll\u0131k bulu\u015fla olan ili\u015fkimizin yeniden tan\u0131mlanmas\u0131 zorunlulu\u011funu da beraberinde getirmi\u015ftir. Bundan y\u00fczelli y\u0131l \u00f6nce foto\u011fraf\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile birlikte resim sanat\u0131 kendisi hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve foto\u011fraftan sonraki i\u015flevlerini tekrar d\u00fczenlemek gibi bir f\u0131rsata sahip oldu. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise, foto\u011fraf\u0131n da resim gibi yeni geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici f\u0131rsatlara kavu\u015ftu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Zamanla monolitik de\u011ferlendirmelerden kurtularak foto\u011fraf\u0131n t\u0131pk\u0131 dil gibi, de\u011fi\u015fik ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131labilen bir ortam oldu\u011fu daha fazla bilinen bir ger\u00e7ek haline gelecektir. Laszlo Moholy Nagy, 1936 y\u0131l\u0131nda, gelece\u011fin cahilinin kaleme uzak oldu\u011fu kadar kameraya da uzak olaca\u011f\u0131n\u0131 dile getirmi\u015ftir. Okur yazarl\u0131ktan kastedilenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 bug\u00fcn geni\u015flemi\u015ftir. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri okumas\u0131n\u0131 bilmeyenleri bekleyen tehlikeler, okuma-yazmay\u0131 bilmeyenler i\u00e7in ge\u00e7erli tehlikelerden neredeyse daha fazlad\u0131r. Ancak toplumsal g\u00fcc\u00fc elinden bulunduranlar\u0131n ve bas\u0131n sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn, sorunun bu boyutunu g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131karmalar\u0131 beklenemez.\n<\/p>\n
\nSay\u0131sal teknolojiler alan\u0131ndaki geli\u015fmelerin foto\u011fraf\u0131n toplumsal rol\u00fcne getirece\u011fi farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n kestirilmesi bu yaz\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturdu. Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n ama\u00e7lar\u0131ndan birini foto\u011frafa duyulan g\u00fcvenin sars\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nleme giri\u015fimleri olu\u015fturmaktad\u0131r. Ancak en genel anlam\u0131yla paradoksal olan foto\u011fraf\u0131n m\u00fcdahalesiz bi\u00e7imiyle bile g\u00fcvenilir bir ortam olmamas\u0131d\u0131r. Art\u0131k anlat\u0131lanlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda foto\u011fraf\u0131n g\u00fcvenirlik mitinin rededilmesi gerekti\u011fi tarihsel bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131na geldi\u011fimiz a\u00e7\u0131kt\u0131r. En az\u0131ndan de\u011fi\u015fen ko\u015fullar i\u00e7inde foto\u011fraf\u0131n toplum i\u00e7indeki de\u011fi\u015fen rol\u00fcne ait baz\u0131 kestirimlerde bulunabilmek i\u00e7in onun epeyce belirsiz, yoruma a\u00e7\u0131k, metin ve ba\u011flam\u0131n deste\u011fine muhta\u00e7, y\u00f6nlendirmeye a\u00e7\u0131k bir ortam oldu\u011funun bilincine varmak gerekmektedir. Buna g\u00f6re belki de, foto\u011fraflar\u0131 “m\u00fcdahaleli”, “do\u011frudan”, “bilgisayarla \u00fcretilmi\u015f” \u015feklinde birtak\u0131m s\u0131n\u0131flamalar i\u00e7ine sokmakla bile baz\u0131 yararlar edinilebilir. B\u00f6yle bir yakla\u015f\u0131m, basit ve kendili\u011finden oldu\u011fu kabul edilmi\u015f bu ortam\u0131n karma\u015f\u0131k yap\u0131s\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik bir hareketin temelini olu\u015fturabilir.\n<\/p>\n
\nKaynak\u00e7a<\/b>
\nFred Ritchin. In Our Own Image. The Coming Revolution in Photography. Aperture, (New York: 1990)
\nFred Ritchin. ‘Can’t Retouch This’ Wired. (January 1995), s.33
\nWilliam J. Mitchell. The Reconfigured Eye. MIT Press, (Cambridge: 1992)
\nMartha Rosler. ‘Image Simulations, Computer Manipulations: Some Considerations’. Ten 8, Vol.2, No.2, s.52<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yeni T\u00fcrkiye Dergisi, Eyl\u00fcl Ekim No.11, Say\u0131sal Teknolojiler ve Bas\u0131n Foto\u011fraf\u0131n\u0131n Do\u011fruluk De\u011feri s.112, 1996. Foto\u011fraf ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan tam y\u00fczelli y\u0131l sonra , Bat\u0131 toplumlar\u0131nda matbaan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 evrime benzer bi\u00e7imde insan ya\u015fam\u0131n\u0131n her boyutuna sessizce n\u00fcfuz etmi\u015ftir. Ancak d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fc bile \u015fekillendirdi\u011fini savlayabilece\u011fimiz bu ayg\u0131t\u0131n, mekanik do\u011fas\u0131 ve g\u00f6rsel alg\u0131m\u0131za benzerli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc nesnellik \u00f6zelli\u011fi \u00e7o\u011funlukla […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-496","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-makale"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/496","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=496"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/496\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1144,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/496\/revisions\/1144"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=496"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=496"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/iderman.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=496"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}